Oorlog, droogte, ziekte, dood en verderf. Weinig middelen om het op te lossen, oplettend lezertje, eeuwen geleden, dus wat moet je? Je probeert de goden milder te stemmen in een poging je gezin, je stad te sparen. Je offert het oudste kind. Dat deden de Puniciers. De geleerden zijn het er niet over eens of dat bij uitzondering of als regel gebeurde, hangt er een beetje vanaf welke propagandamachine je aanhing. Maar feit is dat een van de weinige plaatsen van Carthago die niet vernietigd is door de Romeinen een plek is waar kinderen werden geofferd. Uit ontzag voor de goden van anderen, want die Romeinen waren rare jongens, maar andermans geloof, daar bleven ze af of ze namen het over. Vanmiddag rondgekeken op die plek, met ruim twee eeuwenoude stenen, waarin of waaronder de urnen. Op die stenen soms een afbeelding die sterk aan Ankh deed denken, het liep natuuurlijk ook allemaal in elkaar over en Puniciers waren een mengvolkje.

Gelukkig dit keer foto’s kunnen nemen, dus de hele dag nieuwe plekken om te zien, en eerdere om de foto’s. De Punische haven met in het midden het admiraalseiland. Zo’n 220 schepen konden er onderdak op het droge en buiten zicht van vriend of vijand  ondergebracht worden. Waar eens die imposante oorlogsvloot lag, de basis van het uitgebreide rijk, stonden nu jongens en mannen te vissen. De bewaker van het geheel was blij iemand  te zien, ik kon daar geen kaartje kopen, maar om mij nu twee kilometer heen en weer te sturen, dat was nu ook weer zoiets. Bij de volgende plek, die van die kinderoffers, lukte het wel. Ook gezien deze middag: een paleochristelijk museum, met de restanten van een basiliek, gebouwd  op eerdere heiligdommen.

Zo is het hier overal. De Puniciers als eerste beschaving van enige omvang, maar met de grond gelijk gemaakt, daarop de Romeinse resten, door de vandalen aangetast, door de Byzantijnen vervangen en uiteindelijk door de Arabisce beschaving overgenomen. Veel van de bouwwerken hier werden stukje bij beetje gebruikt voor nieuwe bouwsels in de omgeving. In de Medina van Tunis regelmatig Romeinse pilaren in de muren, onder poorten, op hoeken van gebouwen.

De Baden blijven indrukwekkend, en dan sta je alleen nog maar in de stookruimte; de twee lagen daarboven, met al die verschillende thermen, baden, gymnasia en zwembaden, voor mannen en vrouwen ieder een gelijk deel, kun je je met moeite voorstellen. Slechts een paar pilaren zijn er weer neergezet om eeen idee van hoogte te geven.

Maar wie er even de tijd voor neemt, daar of bij de Romeinse villas, de theaters of de cisternen, wie de getallen even op zich laat inwerken, van die 130 km aquaduct bijvoorbeeld, wie even goed kijkt hoe al die gewelven gemetseld en gestapeld zijn, wie te voet van de ene naar de andere plekt sjouwt, die krijgt een omvang van de grootte van deze plaats. Als laatste bebouwingslaag de huidige, of die van honderd jaar teurg.De Franse Basiliek, het Presidentieel paleis, de nieuwe prachtmoskee, ze staan op en naast plekken waar ongetwijfeld nog veel te vinden is. Voor latere generaties.

Vandaag een toer Medina met lokale gids, oplettend lezertje. Leuk, omdat je dan toegang krijgt tot anders dichte huizen. Helaas niet de werkplaatsen van   het plan, er verandert hier altijd wel iets. Maar heel relaxed en interessant. Mooie plaatjes ook weer, iemand vroeg me wat ik me al die foto’s ga doen. Niets, die zijn mijn behang. Als ik over een paar jaar geen idee meer heb wat ik zoal deed in mijn leven zullen ze me helpen herinneren. Terug tot 2003, van voor die tijd heb ik geen digitale foto’s. We liepen, luisterden en lunchten in een klein tentje ergens in een overdekt straatje. Tentje van niks, met heerlijk vers geroosterd vlees, eenvoudig en goed. We liepen nog wat meer en dronken iets ergens op een dak met uizicht over de hele Medina. Het gezelschap was gemengd, een Tunesische van buiten de stad, een Engels, een franse, twee jonge Tunesiër van hier, een Canadees, een Sengealese Britse. Voertaal Frans met Engels als tweede. Veel geleerd over de bouw en inrichting van de grote huizen in de Medina. Maar het aller-leukste was toch dat concert, en al die jonge lui dat ik aan het eind van de middag bijwoonde. Traditionele lokale muziek, met zang, trommels en strijkinstrumenten. Meezingend, meeklappend en buikdansend, jongens en meiden, in de gangpaden van de zaal. De vrolijke levende kant van Tunesië.

Bij thuiskomst een persbericht van de vrouwenclub, waarin ze Ghannouchi, leider van Ennahda, beschuldigen van medeplichtigheid aan de dood van een oppositie leider enkele dagen terug. Morgen een demo en voor woensdag, de 23ste, einde van het mandaat van de  huidige regering, een heel grote aangekondigd. Iedereen die ik spreek, binnen- en buitenlander, verwacht dat er dan geweld zal zijn. Als de tekst van het persbericht als maat kan worden genomen, zitten ze er vrees ik niet ver naast.

Waren de demo’s in Tunis de afgelopen dagen redelijk vredig en geweldloos, niet overal gaat het goed. Enkele dagen geleden werd het heiligdom van een vrouwelijke heilige in de brand gestoken, midden in de nacht. Ergens aan de rand van de stad. Daar woonden ook vier vrouwen, in dat heiligdom, dus zonder risico is zo’n actie niet. Wie het gedaan heeft? Joost mag het weten. Sommigen die ik spreek zien in al dit soort gewelddadige acties de hand van de macht, die chaos wil scheppen om te heersen.

In Tataouine, de grote stad in het zuiden, de poort naar de Sahara, had minder geluk. Ook daar een demo, maar een grote. Secularisten tegen Islamisten dit keer, in smalle straten, met honderden mannen op de been. Uiteindelijk is er een official van een seculier groepering aangevallen, naar het zich laat aanzien, die het niet heeft overleefd. Volgens een woordvoerder van Nida Tunis slachtoffer van de eerde politieke moord sinds de revolutie. Onduidelijk of dat inderdaad zo is, maar het doet de situatie geen goed. Een week voor de datum 23 oktober, die hier als een zwaard van Damocles boven alles hangt, geen goed teken. Wij kregen dus weer het gebruikelijke donderdag mailtje met de raad toch vooral niet zinloos rond te dwalen. Dus ik ben thuis vandaag, veel leeswerk inhalen, blogjes schrijven en mails beantwoorden. En het nieuws in de gaten houden natuurlijk, je weet maar nooit wat er weer gebeurt hier.

Tijdens een verloren uurtje, toen ik toch in de buurt was, de dierentuin hier bezocht. Minder om de dieren, want die zijn overal het zelfde, gekeken naar hoe die tuin is vormgeven en wie er zoal op bezoek komen. Om de prijs hoef je het niet te laten, voor veertig cent ben je als volwassene binnen, kinderen een kwartje. De tuin is overvloedig groen, met prachtige bomen en struiken. De kooien voor de dieren zo’n beetje als bij ons vroeger, wat aan de kleine kant voor huidige inzichten. De leeuwen en de tijgers, de beren en de apen, en vrij veel zwijnen. Het nijlpaard wentelde rondjes om zijn as in het bad, de apen zaten te vlooien op de rots, de leeuw en de panter bakten in het zonnetje. Af en toe een kleine stalletjes met speelgoed en souvenirs voor de kinderen. Van alles liep er rond op dit uur. Jongelui die hier elkaar ontmoeten of nog wat huiswerk maken in de buitenlucht en groene omgeving. Jonge paren hand in hand, gezinnen met kinderen, jongetjes op papa’s nek, een pakje beestenvoer in de hand. Een meisje met de smartphone van haar moeder knipt de kameel. Het mooie ronde bad van de zeeleeuwen is leeg, gen leeuw of water te zien.

Veel vijvers met eenden en ganzen en zwanen. Een uurtje is genoeg om het allemaal te zien, als je tenminste geen studie wilt maken ieder parkiet of pony die rondloopt. Maar als park zeer geslaagd in deze stad die weinig groen heeft. En na zo’n middag kijken is het nergens zo lekker een slaapje doen dan op de schouder van pappa.

Gisteren wezen kijken of het wat werd, oplettend lezertje, met de vrouwendemo. Het is verstandig zoiets eerst even van een flinke afstand gade te slaan, zaken kunnen hier flink uit de gehand lopen. Maar bij deze demo zou een kennis aanwezig zijn. Ruim van te voren een plek gezocht waar ik op afstand kon bekijken wat zich zou ontvouwen. De autoriteiten waren er niet gerust op, er stonden drie lege stadsbussen op het plein, waarmee agenten aangevoerd waren. Er was al een kleine demo bezig, er zaten wat mensen op straat om een oversteekplaats te blokkeren. Meer dan twintig kunnen het er niet geweest zijn. Op een kluitje bij elkaar, drie spandoeken en een spreekkoortje. Daaromheen, dicht er op, een dubbele haag zwarte uniformen. In een wat ruimere kring nieuwsgierige omstanders. Veel fat echt niet om het lijf, het duurde een uurtje. Halverwege kwam de groep vrouwen het plein op. Zij lieten zich braaf naar een hoek sturen waar ze het verkeer minder last bezorgden. Ze vonden het een symbolische daad daar te staan. Met de vrouwen zit het hier namelijk zo: onder de omwenteling van Bougruiba werd er een statuut opgesteld waarin vrouwen rechten kregen, die hen wettelijk redelijk gelijk brachten met mannen. Niet helemaal, maar het kon er mee door. In die tijd werd er ook een vrouwenorganisatie opgericht, die aanvankelijk ten strijde trok en uitgroeide to een flinke organisatie. Maar inmiddels zitten ze al zo lang en zo dicht bij de macht, dat ze een instituut op enig zijn geworden. Langzamerhand probeert men nu die organisatie nieuw en vers leven in te blazen, van buitenaf, om er voor te zorgen dat die vrouwenrechten blijven. Zeker is dat met de huidige regering niet. De organisatie heeft bureaus in hoeken en gaten van het land, medewerkers hebben transport met chauffeur. Nu was men eindelijk zo ver dat er een conferentie zou worden gehouden, om over de situatie van vrouwen in Tunesië te praten. Kaarten bemachtigen was niet eenvoudig, maar het lukte velen. Te velen blijkbaar, want de conferentie werd verboden. Daar stonden de vrouwen tegen te demonstreren met hun bordjes en hun spreekkoren. Af en toe sloten zich spontaan voorbijgaande vrouwen aan, en zelfs hier een daar een man. Toeristen groepen die van een boot geschud waren liepen langs, en af en toe stak een toeriste de duim omhoog. Veel vrouwen werden geïnterviewd door de aanwezige pers, die twee dagen daarvoor zelf had moeten staken om hun rechten te waarborgen. Het merendeel van de vrouwen was vijfitg of ouder, zij hebben in hun jeugd nog meegemaakt hoe het is als je niet gelijk behandeld wordt, de hele omwenteling bewust ervaren en een vrij en goed bestaan opgebouwd vaak, na hun universitaire opleiding. Ze zien er uit als u en ik. Maar ook vouwen met hoofddoekjes sloten zich aan, zij raken ook steeds meer bewust van de risico’s. Madame tout-le–monde was zelfs aanwezig, de Ingrid van Tunesië zeg maar, in tradiotionele zwarte jurk met hoofddoek.. De interviews zullen hopelijk hun werk doen, een steentje is in de vijver gegooid.

Op weg naar het centrale plein me af laten zetten bij een van de poorten naar de Medina en door de straten en straatjes gezigzagd naar mijn bestemming, oplettend lezertje. Leuk om te doen. Ik weet zelden precies waar ik ben, maar inmiddels weet ik zo’n beetje hoe de medina in elkaar zit en kom ik altijd uit op een van de doorgaande straatjes. Daarvoor zijn twee strategieën: je gaat net zo lang rechtdoor tot je weet waar je bent, of go-with-the-flow, achter de massa aan.

Gisteren volgde ik een mix van beide. In een rustig straatje hoorde k ineens vanuit een zijstraat muziek komen, zag ik veel mensen: ha, een feestje! Erop af. Drie stappen de straat in merkte ik mijn vergissing. Er stonden in het winkeltje rechts geen pakken melk en frisdrank, maar twee dames in bikini met de heupen te wiegen. Jawel, u had het niet verwacht hier, geef maar toe. Ik ook niet. Dus schielijk weer het straatje uit, tot grote hilariteit van  twee jongemannen die naar die meiden hadden staan kijken. Ik zei het al eerder, Tunesië is een seculiere staat, met veel overeenkomsten met Europa. Zelfs zo’n straatje hebben ze hier, open en letterlijk bloot.

Vandaag, gisteren en morgen allerlei manifestaties en stakingen hier, oplettend lezertje. De journalisten zijn boos omdat tijdens de melding over de nieuwe verkiezingsdatum veel journalisten niet toegelaten werden en er ruimtes waren gereserveerd door de grootste partij. De vakbonden zijn ook kwaad, omdat ze zich niet serieus genomen voelen gezien alle ontwikkelingen hier. Men plant wat af en probeert elkaar niet in de wielen te rijden. Morgen dus  een grote optocht van La Kasbah naar het regeringsgebouw in Bardo. Vandaag links naar nieuwsberichten op het net die eindigden in een zwarte pagina met de mededeling dat men staakt voor de onafhankelijkheid van de pers. Werkelijk iedereen wordt bozer of voelt zich niet serieus genomen. De jeugd van de revolutie al helemaal niet. Zij zien nog geen elke verbetering.

Sprak met een jonge vrouw met een behoorlijke baan. Zij is afhankelijk van taxivervoer van en naar haar werk. Naar de nieuwe wijk waar zij werkt gaat slechts een bus, en er werken duizenden mensen. De taxi is goedkoop voor mij, maar voor een normale weknemer slaat hij een gat in het budget. Dichter bij je werk wonen is ondoenlijk, de huren zijn daar zo hoog dat ze een maandsalaris of meer in nemen. Met de bus kost een uur heen en een uur terug, in een overvolle stinkende en warme bus, waarvan je ook niet zeker weet of en wanneer hij komt, terwijl het een kwartiertje rijden is. De wegen zijn hier dus overvol met auto’s en taxi’s. Daar zou de regering wat aan hebben moeten doen, het afgelopen jaar, vindt deze jonge vrouw, dat en werkgelegenheid, maar ze doen niets, ze praten, ze proberen hun eigen agenda er door te drukken en ze doen niets voor de bevolking of de jongeren. En ze proberen ook nog de verkiezingen naar achteren te schuiven.

Ze is boos, en ze is de enige niet.

De vele manifestaties en de vele conferenties die hier nu spelen, over allerlei initiatieven rond mensenrechten, over fanatisme, over werknemersrechten, rond de roep om een democratisch front, geven goed weer hoe de gemiddelde Tunesier er over denkt. En dat is op het moment verre van positief.

De verklaring die onverwacht afgelopen zaterdag werd gegeven door de regering over de datum van de verkiezing, ging kennelijk nogal met problemen gepaard. Zo was bij bijna niemand bekend dat die verklaring er zou komen, en was er voor de pers weinig gelegenheid aanwezig te zijn. Wie niet op tijd binnen was, kwam er helemaal niet meer in, onder een of ander excuus. Voor een zo belangrijk moment niet de handigste handelwijze. De pers is dan ook niet blij en ik kreeg al zondag berichten binnen over aangezegde betogingen. Een vandaag, en nog een mars morgen van Place de Kasbah naar het Congres, nog een hele tippel. Ergens las ik hier dat de vrije media de beste garantie zijn dat het goed komt met deze revolutie, dat vrijheid van meningsuiting en een pers die de vinger op de zere plekken durft te leggen er voor zullen zorgen dat het volk geïnformeerd blijft en scherp op zijn bestuurders. Dat heeft de regering dan goed gehoord, maar toch heel anders uitgelegd dan bedoeld werd. Iedereen die ik spreek vindt dat de druk oploopt. Op straat merk je daar weinig tot niets van, maar voorzichtigheid blijft geboden. Voor je het weet is het 23 oktober.

Op de terugweg naar Tunis hoorde ik op de lokale radio steeds berichten die mij de indruk gaven dat er nogal wat loos was politiek. Veel sprekers, veel reacties, maar waar het precies over ging? Even mijn Engelse nieuwsstation erop na geslagen bij thuiskomst: de zittende regering, die nog tot 23 oktober mandaat heeft, heeft iedereen verrast met een mededeling zes dagen voor de door hen toegezegde datum van de negentiende. De presidentiële en andere verkiezingen zullen nu, zeggen ze, 23 juni 2013 gaan plaats vinden. Ik hoorde zelfs al 2014 voorbij komen, dus dan valt 2013 mee. Wel wat maanden later iedereen verwacht en gehoopt had. Ik ben benieuwd of het nu rustig blijft na de 23ste, want oer hun hun eigen status als min of meer demissionaire regering hoorde ik niets. Dus iedereen blijft hier alert, zeker na de mededeling van een geestelijk leider dat er onder de Salafisten wapens rondgaan en aanslagen zijn voorbereid. Verdeel en heers, chaos en angst? Wie het weet mag het zeggen, maar dat hier veel spelletjes worden gespeeld mag duidelijk zijn. Inmiddels heeft de oppositie in ieder geval dit gesnapt: zij hadden de meeste stemmen, maar waren in zoveel clubjes verdeeld dat ze geen twee stenen op elkaar kregen met die uitslag. Dat moet anders vinden ze, dus zijn ze inmiddels een verbinding met elkaar aan gegaan. Eens zien of dat werkt. Laten we het hopen in het belang van vrijheid, mensenrechten en een seculiere staat.