De cadeautjes lopen nog steeds binnen, en we blijven foto’s maken. Zoals iedere morgen alle kantoren langs, en hier en daar nog een aarzelend verzoek voor een referentie brief. Ze willen niet lastig zijn, ze weten dat ik meters maak, maar toch, als het zou kunnen? Ondertussen draait de berichtenmachine hier overuren en veranderen de plannen per half uur zo ongeveer, zodat we halverwege de middag moeten concluderen dat de zorgvuldig geplande feestelijke lunch vermoedelijk in het water zal vallen. Iedereen wordt er een beetje droevig van. Maar we geven het niet op.

Ik heb een paar goede gesprekken nog op verschillende afdelingen. Hoe het moet met de toekomst van Irak, wat ze verwachten van de protesten aanstaande vrijdag, die hun schaduwen nu voor ons vooruit werpen. Ze vrezen geweld, niet gek ook in een land waar bijna nog iedereen een wapen thuis heeft, ter bescherming. We praten over wat de gouverneur zou kunnen of moeten doen om dat geweld te voorkomen. Ik vertel ze wat ik denk dat ze zelf kunnen doen voor hun land. Na al die jaren oorlog, dictatuur en onderdrukking, in een cultuur waar toch al het tribale denken de route bepaalde, vertel ik ze dat ze zelf ook veel kunnen doen.

Je wilt geen corruptie? Wees niet corrupt, betaal niet extra om je paspoort op tijd te krijgen. Maar dan krijgen we geen paspoort. Ja, dat is dan de prijs, zet het maar op Facebook. Als iedereen weigert te betalen is het zo gebeurd, en dan kun je verder. Als het niet van boven naar beeneden kan, dan maar van beneden naar boven. Houd je eigen omgeving schoon, ga eens met elkaar aan de slag in je wijk, als je terug bent van het vrijdag gebed. Ja, ze moeten het beamen, dat is een mogelijkheid. Aarzelend zeggen ze het, ze zijn het niet gewend. Ik citeer Kennedy en er gaat hen een lichtje branden. Ah, daar komt die slogan van Mercycorps vandaan! Daar zit veel in. Be the change you want to see in your country. Ik vertel ze dat ik het in hun vertrouwde handen laat, de verbetering van hun eigen land, de toekomst van hun kinderen. ze zijn het beste wat dit land te bieden heeft, geschoold, actief, betrokken, met een netwerk. We spreken af dat ik snel zal komen kijken in Basrah, en als ik dan geen lege plastic flessen meer op straat zie, dan weet ik: het is gelukt.

Ze moeten er een beetje om lachen, maar volgens mij gaan ze het er nog over hebben met elkaar. Wie zaait, zal oogsten.

4

Tussen de drukte van de laatste dagen in, en het veranderen van schema’s en plannen voor sommigen, vroeg W mij mee te komen en mijn camera niet te vergeten, oplettend lezertje. Op de afdeling Budgeting, waar ik maanden verbleef terwijl ik rondzwierf tussen de werkelementen, stonden A en A klaar, de oudere heren van dit project. Heren inderdaad, altijd keurig in het park. De ene A is Britser dan Brits en koestert warme herinneringen aan zijn studiejaren in Engeland. Ze hadden een cadeautje voor me. Waar die normaal in grote dozen zitten met prachtig papier, was dit cadeautje klein genoeg voor een envelop. Daar zat ook een brief in, speciaal versierd voor de gelegenheid, en ontroerend lief. Daarbij een prachtig rood tasje dat dienst deed als verpakking van een ring. Echt goud, met steentjes, in Irakese stijl. De heren hadden eerst geaarzeld of het wel kon, zo’n ring, en of er in het Westen misschien niet en andere betekenis aan kon worden gegeven, maar ze waageden het er toch maar op. Hij zal me blijvend herinneren aan mijn goede maanden hier en aan deze twee aardige kerels.

 5

De laatste zaterdag in Basrah, tijd om weer eens even om me heen te kijken , oplettend lezertje. Dat gebeurde weinig in de koude weken, maar nu is het nog heerlijk, in de vroegte, daarna wordt het al weer aardig warm hier, en over twee weken is het gewoon weer gezellig heet. Is er wat veranderd, vergeleken met vorig jaar? Recht tegenover mij, waar ik de kleine kermis weet, staat ineens een heus reuzenrad, een echo van het nog grotere rad dat een paar kilometer zuidelijker is gebouwd in Entertainment City. De groene koepel van de buurtmoskee was vorig jaar wit. Achter het voetbalveldje wordt druk gebouwd aan een nieuw huis. De hopen gele steen slinken zienderogen. Het ezelkarretje doet nog steeds zijn zaterdagsronde met gasflessen, en een pick-up truck laat van zich horen, maar wat hij verkooptx85 geen idee. Onze buren hebben nu ook gepantserde autootjes met een camouflage in grijs en helderblauw. Gecamoufleerd voor wat? Waar ik niet anders zag dan een wat drassige plek bij de noordpoort, staat nu veel water, na de natte weken. En ook oost van mij zie ik ineens een flinke kreek waar voorheen een lege plek tussen de huizen was. Vanaf een GSM mast wappert nog dapper een ashura vlag, zoals op zoveel plekken. De koeien lopen in de straten als toen, en de honden blaffen nog steeds. De schepen die  nooit meer zullen varen liggen nog naast de kranen die al jaren niet meer bewogen. Hier en daar meen ik een nieuw dak te zien, of een verse muur. Op de weg naar de noord poort staan t-walls en ligt prikkeldraad. Daar neergelegd na de aanval die er was maanden terug. De wachttoren en het dak van gebouw 2 liggen er verlaten bij, sinds vorige week is het gebouw na werkuren afgesloten, uitgekeken wordt er nu vanaf andere torens.

Ik maak nog een rondje over de compound en film nog een keer alles met flipje, mijn vriendje van ZomerNachten. De vlinders zijn weer terug, nu het warmer wordt en er weer wat bloeit hier en daar. De grote libel vliegt langs, zonder zich te laten vangen. D geeft instructie over het nieuwe handwapen, een Glock 17.  Zorgvuldig legt hij uit hoe te beveiligen en hoe op scherp te zetten, en waarom je dat vooral nooit moet doen anders dan bij direct levensgevaar. De lokale PSD-ers, twee stuks, letten goed op en mogen het allemaal na doen.

In de luwte en schaduw van de noordmuur ga ik zitten lezen in Robert Fisk’s Great War of Civilisation, het boek dat mij de afgelopen maanden vergezelde, en dat verplicht leesvoer zou moeten zijn voor iedereen in het Westen die werkt in het Midden-Oosten of denkt er een mening over te moeten hebben. P, de hondengeleider, keert de schoenen nog eens om, die hij heeft gewassen voor zijn vertrek naar Baghdad. S komt langs rennen omdat de auto die zijn bagage ophaalt een dag te vroeg is gekomen.

Achter mij begint de Muezzin te zingen, van de groene koepel: Allah Akbar, God is groot. Alles lijkt rustig in Basrah.

Het gaat hier snel, oplettend lezertje. Vorige week nog vervelend koud en steeds de verwarming bij, de afgelopen dagen lekker voorjaarsachtig, en gisteren toen ik terug kwam op mijn kamer moest het raam open. Ook vandaag was het heerlijk warm, te warm voor het vestje dat ik aan had buiten. Helaas niet van kunnen genieten, want de kisten moesten ingepakt, dan heb ik morgen een hele dag lekker niks. Ook vandaag weer een afscheid, evenals gisteren en morgen. Ik zit hier dus nu in een kamer die zo kaal is als toen ik er kwam. Nog drie bladzijden in mijn dagboek en dan zit het er op.

Niet meer bij te houden, oplettend lezertje, al die ontwikkelingen hier in de regio. Ook in Irak vandaag na de preek optochten overal in het land. In Basrah waren ze op weg naar het Provincie huis maar het leger heeft dat voorkomen, nu schijnen ze een brug te hebben geblokkeerd. Voor volgende week wordt de grote optocht gepland. Hun eisen: schoon water, elektra, normale voedselprijzen. Met een budget in de biljoenen wat men nauwelijks weet uit te geven terwijl er zo veel te doen valt, is de woede te begrijpen. Hier in Basrah wilde men zonder geweld demonstreren, in andere provincies loopt het soms uit de hand. Net als in Bahrein, thuishaven van de vijfde vloot, waar ook vandaag weer door het leger met scherp op hoofdhoogte geschoten werd. Om over Libië maar te zwijgen en wat er in Iran gebeurt kun je alleen maar raden. Jammer dat dictators, zo’n blinde vlek hebben en zelden hun houdbaarheidsdatum in de gaten hebben.. We hebben in Nederland af en toe wat snelle wisselingen, maar liever elke twee jaar iets anders dan veertig jaar hetzelfde. Hoe idealistisch sommigen wellicht ook begonnen, uiteindelijk worden het allemaal dezelfde egocentrische, wrede, kribbige oude mannen, losgezongen van de werkelijkheid. 

Van alles wat met afscheid te maken heeft deze week, oplettend lezertje. Dat zal wel zo blijven tot we echt weg zijn. Zo hadden we woensdag nog een keer en gezellige maaltijd met elkaar. Hier kom je binnen lopen op het moment dat het je uitkomt, maar voor dit soort avonden gaan we samen aan tafel, die dan ook nog eens gedekt is. Door mij. Stond niet in de job description, maar iemand moet het doen. Gezellig napraten dus, wat er normaal veel minder bij is. We hadden de laatste vislunch en maakten nog even een groepsfoto me iedereen op de stoep van ons kantoor, Ali C's zomerhuisje. Vandaag was er een VTC, waarvoor mensen vanuit de provincies komen, en had collega S zijn staf allemaal over. De mannen waren zo handig om gelijk de rest dan ook maar cadeautjes te geven, je weet immers nooit wat er volgende week gebeurt. Zo ben ik nu de trotse eigenaar van een solide plastic piratenschip dat dienst doet als klok en lamp. Een vaasje, een doosje, een prachtige glazen thumbs up met een lieve brief er bij. Een door oma gebreide muts en sjaal, een friemel voor aan je telefoon of sleutel, een kruik met de babilonleeuw op de zijkant en een zwaan met een kaarsje in zijn rug. De onmisbare geschenken noem ik ze altijd. Je wist niet dat je zo nodig had tot je ze krijgt. Maar allemaal geven vanuit het hart en begeleid met hartelijke woorden dus daarom zeer waardevol. En gelukkig moet ik mijn spullen nog pakken, dus ze kunnen nog mee. Verder vertrok er vandaag alvast een collega. Ze was hier niet lang, maar gaat nog een paar maanden door in Baghdad met rapporten opstellen en corrigeren. Ik heb honderden foto’s nu met alles en iedereen op de compound, de cv’s en aanbevelingsbrieven zijn op een haar na gevild, de laatste hand wordt gelegd aan een PowerPoint die ik nog graag na wil laten voor ik vertrek. Nog even een eindsprintje trekken dus.

Nog een week, oplettend lezertje, dan ben ik hier weg. Bijna niet voor te stellen na die maanden, de tijd is omgevlogen. Dus een beetje weemoedige sfeer hier op kantoor. Regelmatig komt er iemand binnen om me te verzekeren dat ze me zullen missen, om te vragen of ik toch vooral in contact wil blijven, om me te bedanken. Er worden lijstjes gemaakt en er wordt gepland. Morgen neemt S afscheid van zijn medewerkers, Hij zat hier bijna anderhalf jaar, en in totaal drie jaar in Irak.

Bij een workshop vorige week kwam de vraag aan da orde: wat trof je aan bij begin van dit project en wat is er veranderd, verbeterd?

De oogst was divers: In de organisatie van de provinciale besturen is flink vooruitgang geboekt, maar soms zijn het rudimentaire veranderingen, vooral op papier doorgevoerd. Zo hadden wij enige tijd geleden een HR manager in het GO die een order van het ministerie tot verbeteringen langs internationaal aanvaarde lijnen in de la opborg. Ruimte voor opleiding, vooruitdenken bij het vaststellen van de budgetten die je voor de komende jaren nodig hebt in je organisatie. Dat was die manager toch te lastig. Onze komst bij zijn gouverneur bracht het balletje toch aan het rollen, dus hij had wat uit te leggen en zal vermoedelijk nu een andere functie of plaatsing krijgen. Ontslag is hier nog lastiger dan bij ons.

Ook het in kaart brengen van hoe een organisatie eigenlijk werkt, de logische samenhang van afdelingen coxf6rdineren: toen men twee jaar geleden een departement binnen liep om eens te kijken wie er zo al zaten, bleek dat velen van alles deden maar van elkaar niet wisten wat, laat staan dat de gouverneur het wist. Dat is allemaal flink veranderd, de opbouw van de organisatie is in kaart gebracht, er zijn verbeteringen doorgevoerd. Ook daar zit nog niet iedereen op de goede plek en met voldoende kennis van zaken, maar het begin is er. Hopelijk krijgen en grijpen ze de kans om het af te maken, is er straks ruimte in tijd en geld en kwaliteit om de zo nodige verbeterslag te maken. Want systemen die niet gebruikt worden, kennis die niet gedeeld wordt, communicatie die op zijn best een richting is, dat alles draagt onder veel anders bij aan het grootste probleem: de overal aanwezige corruptie waar iedereen onder lijdt. Dat en de veiligheid verbetren, zou een immense verbetering zijn voor dit land. Dan is men in staat volledig profijt te hebben van de bodemschatten en het land weer op te bouwen.

Er is nog veel te doen, maar ik zal daar niet bij betrokken zijn. Dat is ook prima, uiteindelijk moet een land zich zelf kunnen redden en moeten de bewoners het zelf doen, met elkaar.

 Henk Zijm

19 oktober 1955-15 februari 1999

De gebeurtenissen van de afgelopen weken maken duidelijk discussies los. Politiek was al belangrijk, maar met alle demonstraties in de regio voert het de boventoon. Daarmee komen ook de herinneringen. Vergeleken met Saddam is Mubarak een heer, vinden ze hier. Stel je voor dat iemand uit het leger tegen Mubarak had gezegd dat hij beter af kon treden, hij zou het niet hebben overleefd, is hier de overtuiging. S vertelde het verhaal van een van zijn vrienden. Evenals hij teruggekomen uit Koeweit, na de inval. Ze waren dan weliswaar het land uitgegooid, maar ze hadden geld. De vriend begon een wisselkantoor, een branche van een bedrijf uit Jordanië. Dollars wisselen was lucratief, maar Saddam had het verboden. Nu slaapt je verrader niet, dus op een goede (of slechte) dag was er een inval. De familie werd op gepakt twee broers werden veroordeeld, de ene ter dood, de andere levenslang. Gelukkig was de betrokken familie van de juiste tribe, een die zeer nauw verwant was aan die van Saddam. Er werd wat gebeld en navraag gedaan en men kon langskomen bij een tussenfiguur, met een blanco cheque, de dochter van Saddam kwam langs en vroeg wat men voor haar bemiddeling over had. Het bedrag had vele nullen in een tijd dat de dinar hoog stond. Maar dan had je ook waar voor je geld: de ter dood veroordeelde kwam er af met tien jaar, en de levenslang veroordeelde werd onschuldig verklaard.

De afloop was goed, maar S vond wel: het kon toch niet deugen als de president er voor zorgde dat je opgepakt werd, en dat zijn dochter daar dan geld aan verdiende.