5

De laatste zaterdag in Basrah, tijd om weer eens even om me heen te kijken , oplettend lezertje. Dat gebeurde weinig in de koude weken, maar nu is het nog heerlijk, in de vroegte, daarna wordt het al weer aardig warm hier, en over twee weken is het gewoon weer gezellig heet. Is er wat veranderd, vergeleken met vorig jaar? Recht tegenover mij, waar ik de kleine kermis weet, staat ineens een heus reuzenrad, een echo van het nog grotere rad dat een paar kilometer zuidelijker is gebouwd in Entertainment City. De groene koepel van de buurtmoskee was vorig jaar wit. Achter het voetbalveldje wordt druk gebouwd aan een nieuw huis. De hopen gele steen slinken zienderogen. Het ezelkarretje doet nog steeds zijn zaterdagsronde met gasflessen, en een pick-up truck laat van zich horen, maar wat hij verkooptx85 geen idee. Onze buren hebben nu ook gepantserde autootjes met een camouflage in grijs en helderblauw. Gecamoufleerd voor wat? Waar ik niet anders zag dan een wat drassige plek bij de noordpoort, staat nu veel water, na de natte weken. En ook oost van mij zie ik ineens een flinke kreek waar voorheen een lege plek tussen de huizen was. Vanaf een GSM mast wappert nog dapper een ashura vlag, zoals op zoveel plekken. De koeien lopen in de straten als toen, en de honden blaffen nog steeds. De schepen die  nooit meer zullen varen liggen nog naast de kranen die al jaren niet meer bewogen. Hier en daar meen ik een nieuw dak te zien, of een verse muur. Op de weg naar de noord poort staan t-walls en ligt prikkeldraad. Daar neergelegd na de aanval die er was maanden terug. De wachttoren en het dak van gebouw 2 liggen er verlaten bij, sinds vorige week is het gebouw na werkuren afgesloten, uitgekeken wordt er nu vanaf andere torens.

Ik maak nog een rondje over de compound en film nog een keer alles met flipje, mijn vriendje van ZomerNachten. De vlinders zijn weer terug, nu het warmer wordt en er weer wat bloeit hier en daar. De grote libel vliegt langs, zonder zich te laten vangen. D geeft instructie over het nieuwe handwapen, een Glock 17.  Zorgvuldig legt hij uit hoe te beveiligen en hoe op scherp te zetten, en waarom je dat vooral nooit moet doen anders dan bij direct levensgevaar. De lokale PSD-ers, twee stuks, letten goed op en mogen het allemaal na doen.

In de luwte en schaduw van de noordmuur ga ik zitten lezen in Robert Fisk’s Great War of Civilisation, het boek dat mij de afgelopen maanden vergezelde, en dat verplicht leesvoer zou moeten zijn voor iedereen in het Westen die werkt in het Midden-Oosten of denkt er een mening over te moeten hebben. P, de hondengeleider, keert de schoenen nog eens om, die hij heeft gewassen voor zijn vertrek naar Baghdad. S komt langs rennen omdat de auto die zijn bagage ophaalt een dag te vroeg is gekomen.

Achter mij begint de Muezzin te zingen, van de groene koepel: Allah Akbar, God is groot. Alles lijkt rustig in Basrah.

Het gaat hier snel, oplettend lezertje. Vorige week nog vervelend koud en steeds de verwarming bij, de afgelopen dagen lekker voorjaarsachtig, en gisteren toen ik terug kwam op mijn kamer moest het raam open. Ook vandaag was het heerlijk warm, te warm voor het vestje dat ik aan had buiten. Helaas niet van kunnen genieten, want de kisten moesten ingepakt, dan heb ik morgen een hele dag lekker niks. Ook vandaag weer een afscheid, evenals gisteren en morgen. Ik zit hier dus nu in een kamer die zo kaal is als toen ik er kwam. Nog drie bladzijden in mijn dagboek en dan zit het er op.

Niet meer bij te houden, oplettend lezertje, al die ontwikkelingen hier in de regio. Ook in Irak vandaag na de preek optochten overal in het land. In Basrah waren ze op weg naar het Provincie huis maar het leger heeft dat voorkomen, nu schijnen ze een brug te hebben geblokkeerd. Voor volgende week wordt de grote optocht gepland. Hun eisen: schoon water, elektra, normale voedselprijzen. Met een budget in de biljoenen wat men nauwelijks weet uit te geven terwijl er zo veel te doen valt, is de woede te begrijpen. Hier in Basrah wilde men zonder geweld demonstreren, in andere provincies loopt het soms uit de hand. Net als in Bahrein, thuishaven van de vijfde vloot, waar ook vandaag weer door het leger met scherp op hoofdhoogte geschoten werd. Om over Libië maar te zwijgen en wat er in Iran gebeurt kun je alleen maar raden. Jammer dat dictators, zo’n blinde vlek hebben en zelden hun houdbaarheidsdatum in de gaten hebben.. We hebben in Nederland af en toe wat snelle wisselingen, maar liever elke twee jaar iets anders dan veertig jaar hetzelfde. Hoe idealistisch sommigen wellicht ook begonnen, uiteindelijk worden het allemaal dezelfde egocentrische, wrede, kribbige oude mannen, losgezongen van de werkelijkheid. 

Van alles wat met afscheid te maken heeft deze week, oplettend lezertje. Dat zal wel zo blijven tot we echt weg zijn. Zo hadden we woensdag nog een keer en gezellige maaltijd met elkaar. Hier kom je binnen lopen op het moment dat het je uitkomt, maar voor dit soort avonden gaan we samen aan tafel, die dan ook nog eens gedekt is. Door mij. Stond niet in de job description, maar iemand moet het doen. Gezellig napraten dus, wat er normaal veel minder bij is. We hadden de laatste vislunch en maakten nog even een groepsfoto me iedereen op de stoep van ons kantoor, Ali C's zomerhuisje. Vandaag was er een VTC, waarvoor mensen vanuit de provincies komen, en had collega S zijn staf allemaal over. De mannen waren zo handig om gelijk de rest dan ook maar cadeautjes te geven, je weet immers nooit wat er volgende week gebeurt. Zo ben ik nu de trotse eigenaar van een solide plastic piratenschip dat dienst doet als klok en lamp. Een vaasje, een doosje, een prachtige glazen thumbs up met een lieve brief er bij. Een door oma gebreide muts en sjaal, een friemel voor aan je telefoon of sleutel, een kruik met de babilonleeuw op de zijkant en een zwaan met een kaarsje in zijn rug. De onmisbare geschenken noem ik ze altijd. Je wist niet dat je zo nodig had tot je ze krijgt. Maar allemaal geven vanuit het hart en begeleid met hartelijke woorden dus daarom zeer waardevol. En gelukkig moet ik mijn spullen nog pakken, dus ze kunnen nog mee. Verder vertrok er vandaag alvast een collega. Ze was hier niet lang, maar gaat nog een paar maanden door in Baghdad met rapporten opstellen en corrigeren. Ik heb honderden foto’s nu met alles en iedereen op de compound, de cv’s en aanbevelingsbrieven zijn op een haar na gevild, de laatste hand wordt gelegd aan een PowerPoint die ik nog graag na wil laten voor ik vertrek. Nog even een eindsprintje trekken dus.

Nog een week, oplettend lezertje, dan ben ik hier weg. Bijna niet voor te stellen na die maanden, de tijd is omgevlogen. Dus een beetje weemoedige sfeer hier op kantoor. Regelmatig komt er iemand binnen om me te verzekeren dat ze me zullen missen, om te vragen of ik toch vooral in contact wil blijven, om me te bedanken. Er worden lijstjes gemaakt en er wordt gepland. Morgen neemt S afscheid van zijn medewerkers, Hij zat hier bijna anderhalf jaar, en in totaal drie jaar in Irak.

Bij een workshop vorige week kwam de vraag aan da orde: wat trof je aan bij begin van dit project en wat is er veranderd, verbeterd?

De oogst was divers: In de organisatie van de provinciale besturen is flink vooruitgang geboekt, maar soms zijn het rudimentaire veranderingen, vooral op papier doorgevoerd. Zo hadden wij enige tijd geleden een HR manager in het GO die een order van het ministerie tot verbeteringen langs internationaal aanvaarde lijnen in de la opborg. Ruimte voor opleiding, vooruitdenken bij het vaststellen van de budgetten die je voor de komende jaren nodig hebt in je organisatie. Dat was die manager toch te lastig. Onze komst bij zijn gouverneur bracht het balletje toch aan het rollen, dus hij had wat uit te leggen en zal vermoedelijk nu een andere functie of plaatsing krijgen. Ontslag is hier nog lastiger dan bij ons.

Ook het in kaart brengen van hoe een organisatie eigenlijk werkt, de logische samenhang van afdelingen coxf6rdineren: toen men twee jaar geleden een departement binnen liep om eens te kijken wie er zo al zaten, bleek dat velen van alles deden maar van elkaar niet wisten wat, laat staan dat de gouverneur het wist. Dat is allemaal flink veranderd, de opbouw van de organisatie is in kaart gebracht, er zijn verbeteringen doorgevoerd. Ook daar zit nog niet iedereen op de goede plek en met voldoende kennis van zaken, maar het begin is er. Hopelijk krijgen en grijpen ze de kans om het af te maken, is er straks ruimte in tijd en geld en kwaliteit om de zo nodige verbeterslag te maken. Want systemen die niet gebruikt worden, kennis die niet gedeeld wordt, communicatie die op zijn best een richting is, dat alles draagt onder veel anders bij aan het grootste probleem: de overal aanwezige corruptie waar iedereen onder lijdt. Dat en de veiligheid verbetren, zou een immense verbetering zijn voor dit land. Dan is men in staat volledig profijt te hebben van de bodemschatten en het land weer op te bouwen.

Er is nog veel te doen, maar ik zal daar niet bij betrokken zijn. Dat is ook prima, uiteindelijk moet een land zich zelf kunnen redden en moeten de bewoners het zelf doen, met elkaar.

 Henk Zijm

19 oktober 1955-15 februari 1999

De gebeurtenissen van de afgelopen weken maken duidelijk discussies los. Politiek was al belangrijk, maar met alle demonstraties in de regio voert het de boventoon. Daarmee komen ook de herinneringen. Vergeleken met Saddam is Mubarak een heer, vinden ze hier. Stel je voor dat iemand uit het leger tegen Mubarak had gezegd dat hij beter af kon treden, hij zou het niet hebben overleefd, is hier de overtuiging. S vertelde het verhaal van een van zijn vrienden. Evenals hij teruggekomen uit Koeweit, na de inval. Ze waren dan weliswaar het land uitgegooid, maar ze hadden geld. De vriend begon een wisselkantoor, een branche van een bedrijf uit Jordanië. Dollars wisselen was lucratief, maar Saddam had het verboden. Nu slaapt je verrader niet, dus op een goede (of slechte) dag was er een inval. De familie werd op gepakt twee broers werden veroordeeld, de ene ter dood, de andere levenslang. Gelukkig was de betrokken familie van de juiste tribe, een die zeer nauw verwant was aan die van Saddam. Er werd wat gebeld en navraag gedaan en men kon langskomen bij een tussenfiguur, met een blanco cheque, de dochter van Saddam kwam langs en vroeg wat men voor haar bemiddeling over had. Het bedrag had vele nullen in een tijd dat de dinar hoog stond. Maar dan had je ook waar voor je geld: de ter dood veroordeelde kwam er af met tien jaar, en de levenslang veroordeelde werd onschuldig verklaard.

De afloop was goed, maar S vond wel: het kon toch niet deugen als de president er voor zorgde dat je opgepakt werd, en dat zijn dochter daar dan geld aan verdiende.

Waar ze in Irak in naam een functionerende democratie hebben, met eerlijke verkiezingen, is nog lang niet alles zoals wij dat gewend zijn, oplettend lezertje. De ministersposten bijvoorbeeld, dat zijn baantjes die verdeeld orden naar partijlijnen, net als bij ons. Nu is het ongetwijfeld zo, dat daar ook in Nederland mensen tussen zitten die beloond worden voor bewezen diensten, maar dat moeten dan toch mensen zijn met kwaliteit. Hier is dat wat minder, en er zijn onwaarschijnlijk veel ministers met onwaarschijnlijk hoge, levenslange salarissen. Zo is de minister van onderwijs hier zelf niet verder gekomen dan een afgeronde middelbare school. Maar hij was lid van de juiste club, dus hij mocht het doen. Afgelopen week hadden mijn collega’s een hoogoplopend gesprek, ik kon horen dat ze ergens over van streek waren. Navraag leerde dat het ging om die minister van onderwijs. Hij had het in zijn hoofd gehaald om uit te vaardige dat universiteiten voortaan gescheiden onderwijs gingen geven. Jongens aan de ene kant van de zaal, meiden aan de nader kant, een middenrij vrij. Dat viel slecht. Allereerst bij de studenten, die niet van plan zijn dat na te leven. Zelfs mijn meest gelovige collega’s vonden het onzin. Universiteiten zijn al vele tientallen jaren gemengd, veel vrouwen  daar.

H stelde het het duidelijkst: die gek zet ons 60 jaar terug in de tijd,  wie maakt zo iemand ook minister. Tja, vriendjespolitiek, altijd slecht.

A kwam het nummer van mijn telefoontje opnemen, oplettend lezertje. Dat doen ze regelmatig, er wordt geteld en gecheckt. Nu helemaal natuurlijk, zelfs ons kantoorgebouw was vanmorgen afgesloten met een hangslot, kon ik niet aan het werk.

Terwijl A bezig was met die controle liet hij mij een filmpje op zijn telefoontje zien, duidelijk een beter model dan het mijne. Het filmpje was van enkele weken geleden, een opname van een televisie interview met een Nederlandse. Dat was te horen aan de taal, verder leek ze thuis te horen in dit land. Volledige jallabaya, zwarte sluier. Ze was een paar dagen in Karballa, tijdens de pelgrimage daar. De reporter wilde graag van haar weten of dat niet moeilijk was, wat har vrienden en familie er van vonden, hoe ze het vond in Irak. Ze waren er op bezoek, ze woont met haar even jonge echtgenoot gewoon in Nederland.

A was duidelijk onder de indruk van het verhaal. Hij vroeg mij of er kans was dat ik er ook nog eens zo bij zou lopen, als gelovige moslima. Ik heb hem verteld dat het zeer onwaarschijnlijk was dat ik ooit gesluierd zou gaan. Maar toch zei A, je weet maar nooit. A heeft het beste met mij voor, hij blijft hopen.