Overmorgen is het zover, vandaag bivakkeer ik in een half leeg huis. Als je toch weg bent kan de kamer wel worden aangepakt. Dus slopen, bouwen, stuken, schilderen, en de vloer een goede beurt. De eerste twee onderdelen zijn afgerond. Ondertussen pluk ik steeds wat aan de spullen die mee moeten, sorteer hier en daar een onderdeel, laad batterijen, koop missende zaken, maak schema’s voor mezelf, de thuisblijvers en de mannen die aan het werk gaan. Het logeerbed ligt vol, het wasrek hangt vol, de koffer staat leeg.

Er is contact gelegd met een beheerder ergens zuid van Seoel, voor een cultuurprogramma. De microfoon ligt klaar. Er zijn 144 kleine Nederlandse vlaggetjes voor een erebegraafplaats in Busan. Ik heb verse minikikkertjes om uit te delen onderweg. Ik probeer nu al te organiseren: wat heb ik nodig op de boot, wat hoort er bij de camera, wat moet er in de auto bij de hand.

Wat moet er apart voor de bruiloft die ik ga bezoeken.

Het wordt vast een prachtige reis, maar in dit stadium is het alleen nog een hoop gedoe, want de koelkast moet ook nog leeg, het afval…  Enfin, u weet wel.

De zegeningen van het wereld wijde web. Op een zondagmiddag, zoekend naar een kampeerbus in de VS voor mijn reis volgend jaar via Facebook, en terwijl ik informatie over Korea opzoek voor de komende maand, kijk ik gelijk even of een expo in Parijs een kort bezoek waard is. Ik besluit toch een andere expositie te bezoeken, in Edinburgh en boek een kamer. Dan realiseer ik me dat het International Festival die maand draait. Druk dus, toch maar gaan. Gelijk er het beste van maken: twee kaartjes zoeken voor de maandag- en dinsdagavond.

Met een goedkope carrier, die mij voorlopig als klant zal moeten missen, vertrek ik na bijna een uur wachten op vertraagde koffers en kom laat in de middag in Edinburgh aan. Met mijn koffertje achter mij aan vind ik na 15 minuten lopen de campus. Dan gelijk weer terug de stad in, want de voorstelling naakt. De stad is druk, het bruist van dat festival waar veel volk op af komt. Een festival? Nee, eigenlijk drie of vier. Vroeger was het internationale festival het enige, daarna kwam de fringe op, met wat minder mainstream high brow cultuur. Dat is inmiddels vele malen groter qua voorstellingen dan de oorsprong. Zoveel groter dat een Amerikaan die ik onderweg trof niet beter wist of The Fringe was het festival, iets anders kende hij niet.

Die fringe voorstellingen zijn korter, kleiner, goedkoper en vaak de moeite waard. Het zijn soms experimenten van startende performers, of nieuwe wegen voor oudere performers, of kleinere producties die geen groot publiek kunnen verwachten. En dan is er nog de fringe van de fringe, de free fringe, met gratis voorstellingen. Inmiddels heeft het blauwe boekje 10.000 gratis voorstellingen de festival maand door. Dan moet je je voorstellen dat iemand in de kelderetage van een natuurvoedingswinkel voor vijf, zes man de sterren van de hemel speelt, of in ieder geval erg zijn best doet. En dan zijn er nog de straatvoorstellingen, de buskers, de openluchtvoorstelling in het park, de kunstmarkten verdeeld over de stad, waar men wanhopig probeert de zelfgevilte sjaal dan wel getekende landschapskaart of kaars aan de man/vrouw te brengen. Ergens in die maand nog een literair festival.

Allemaal niet te volgen in twee dagen, ik heb van alles wat geproefd; die van die kaartjes waren prachtige voorstellingen waarvan een in een mooi oud theater ook nog. Van de overige voorstellingen maakte er een indruk, was er een veelbelovend en een ander goed geprobeerd.

Op straat wordt overal geflyerd, een stuk van de Royal Mile is daarvoor afgezet. Iedere avond sluit af met vuurwerk vanaf de berg, waarna het nog uren onrustig blijft in de stad.

Die berg dus. Het is een zeer, zeer oude vulkaan. Een mooie plek voor een kasteel waarmee je de omgeving wil beheersen dan wel zelf veilig wil blijven. Maar met een moeras aan de noordzij, blijft bebouwing op zijn steile zuidhelling wel wat lastig. Het leidde tot huizen van negen verdiepingen hoog, in een tijd die eeuwen achter ons ligt, dus zonder lift. Water was ook een probleem. De zuidkant, old town, heeft dus rare constructies, waarbij straten elkaar drie verdiepingen hoger kruizen langs hetzelfde gebouw. Met mooie weer is zo’n stad natuurlijk prachtig. Zeker als er overal volk onderweg is. In de winter met een hagelbui en weinig licht lijkt me dat die diepe straten met de vroeger gele maar nu grauwe huizen iets minder vrolijk zijn.

Overal kerken en kerkjes, die nu bemand worden door kundige vrijwilligers. De belangrijkste is de St Giles Kathedraal. De reis die ik in maart maakte langs de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog, achtervolgt mij ook hier: veel plaquettes in kerken, standbeelden op straat voor de gevallenen en de gebrachte offers, en nu, 100 jaar na dato zijn er ook verschillende voorstellingen die die oorlog tot thema hebben.

Wat ook niet te missen is: de zonen en dochters waar Schotland trots op is. Dat zijn er best veel. Adam Smith heeft zijn beeld en Hume natuurlijk. Maar ook vrouwen die voorop liepen in gelijke kansen afdwingen, bijvoorbeeld als arts of verpleegster, zoals Elsie Inglis. Arthus Conan Doyle kwam er vandaan, en de schrijver van mijn jeugdheld Ivanhoe, Scott. Haig, ook WWI, werd er geboren, en Sassoon en Owen ontmoetten elkaar er in het militair hospitaal waar zij gewond en geestelijk murw terechtkwamen. Wie er ook een tijdje was: J.K. Rowling. Zij schreef enkele delen Potter in verschillende cafés. Ik ben zeker drie winkels tegengekomen waar alles rond Potter te koop is in iedere vorm denkbaar, van boek tot lamp, of echte toverstaffen. Niet veel gekker dan kerstwinkels die ook in hartje zomer goede zaken doen. Wat verder opvalt zijn de winkels die een regiment als basis hebben en uniformonderdelen verkopen. Die toch mooier zijn dan de onze, veelal. De Royal Scots hebben een hoge zichtbaarheid, the Black Watch. In de winkels, maar ook in die kerken, en op de begraafplaatsen.

Waar je ook geld aan uit kunt geven: winkels vol whisky, tweed, en heel veel schotse ruiten, lamswollen truien en sjaals, en zelfs een winkel waar doedelzakken gemaakt worden. Bij het kasteel kun je zien hoe kilts geweven worden, als je tenminste zin hebt je te scharen tussen de vele Japanners. Daar waar haggis verkocht wordt hangt een bordje buiten. Uiteraard allemaal in de Old Town. Met veel paars en veel distels als ornamenten en versiering.

Dan is er de New Town, die gebouwd werd toen het echt te vol werd. Men besloot de swamp daar echt te drainen, op die plek is nu een park, ver onder straat niveau. Noord daarvan nieuwere, maar altijd nog oude gebouwen, en de grote winkelstraten. Daar ook wat rechter, geen fly-overs, geen straten die stijl omhoog gaan of stegen die eindigen in steile trappen.

Zelf vond ik Miss Jane Brodie’s Steps opvallend, genoemd naar een vrouw die ik alleen ken als romanfiguur van Muriel Spark, die een verfilming kreeg. Daar zullen die trappen dan wel van gekomen zijn.

Verder kun je als vrouw hier nog in een vrouwenhotel van het Leger des Heils.

Er zijn verrassend veel barbierwinkels, trendy als overal, en ook voor de meest fanatieke veggie en health food fan zijn er tentjes. De boekwinkel met veel aandacht voor de lokale schrijvers is gevaarlijk terrein en verdubbelde het gewicht van mijn rolkoffertje.

Inmiddels heb ik nu door hoe het werkt met die festivals, en ga ik vast nog een keertje om al die andere zaken te bekijken die niet meer pasten in mijn korte bezoek.

Blij was ik met het laatste optreden dat ik zag: the Swinging Blowfish, drie muzikanten die krankzinnig snelle muziek maken, inclusief een doedelzak. Ik had er van gehoord een tijd geleden, van die gekke Italianen (nou vooruit, die doelzakker was een Brit), maar ik vond ze per ongeluk op de hoek van het park op de stoep. Net op tijd om nog van te genieten voor ik als laatste onderdeel naar de National Gallery ging voor de laatste twee uurtjes. Meer dan genoeg om die kleine maar leuke selectie te bezichtigen, waaronder twee die begin dit jaar nog in het Rijks hingen. En natuurlijk: Monarch of the Glenn, een heel groot hert, ieder haartje staat er op. Je moet er denk ik Schot voor zijn.

Een fotoimpressie vindt u op Facebook

Vandaag, 15 augustus, de app voor de metro in Seoel gedownload.

Van te lang thuis zitten word je suf, af en toe moet een mens er uit. Ik wel in ieder geval. Sommige jaren kun je ook overdrijven natuurlijk, buiten je schuld. Zo wil ik een huwelijk bijwonen van de dochter van goede vrienden. In Seoel. En omdat ik ook nog wil duiken (is immer alweer januari dat ik voor het laatst onder water ging), komt er een combi. Zoek op het wereld wijde web Seoel en duiken, en dan kom je uit in Palau. Ligt ergens in de Pacific, oost van de Filippijnen. Weekje Palau, met een boot, en dan terug naar Seoel voor bezoek en huwelijk in die stad. Daarna met de auto het land rond. Voor het eerst dat ik dat doe in een land buiten Europa, alleen. Om te zorgen dat ik over twintig jaar nog weet waar ik geweest ben, deze verslagen. Lees gerust mee.

Het duurde even voor ik op gang was, maar nu, na het doorworstelen van de Lonely Planet Korea, begint er kleur aan te komen. Onderkomen Seoel en huurauto is geboekt en de eerste avond buiten die stad in een natuurpark ook. De rest doe ik onderweg, om maximaal vrij te zijn in mijn keuzes. Er komt een lijstje met dingen die ik beslist, en een lijstje met dingen die ik graag wil zien. Dan zie ik daar wel hoe veel tijd alles me kost, of ik meer zin in stad of in natuur heb. Wie weet heb je na twee tempels het idee dat je het wel gezien hebt. Of dat je na een bergwandeling denkt: bekijk het verder maar. Ook zal ik proberen nog een dagje duiken in te voegen.

Ondertussen bagage verzamelen voor het duiken. Vanwege de langere reis en het feit dat ik meer echte kleding bij me moet hebben dan die acht badpakken en een lap voor een duikvakantie, laat ik mijn BCD en vinnen thuis. Dat scheelt een halve koffer. Er moet immers ook ruimte zijn om wat mee terug te nemen van deze reis.

En wie nu denkt, dat is meer dan genoeg, zo’n reis naar twee landen in vier weken. Nee. Vorige week was ik een paar dagen in Edinburgh, naar o.a. het festival. Maar dat leest u dan wel in een apart blog.

En ergens in mijn achterhoofd denk ik eraan om ook gesproken verslag te doen van dit avontuur. U merkt het wel als dat door gaat.

De vijf dagen langs de velden waren bijzonder, maar zwaar. Naarden was een goede avond om wat van de spanning te kunnen ontladen. Maar het zit nog in mijn hoofd, ik denk er veel over, er zijn indrukken die nooit meer weg zullen gaan. Twee wil ik hier nog met u delen, maar het helpt niet om uw paasdagen vrolijker te maken.

In Flanders Fields Museum het verhaal van een van de verpleegsters, die zich afvraagt waar ze het voor doet, dat vreselijke werk om al die mannen weer op te lappen. Want of ze zijn voor het leven verminkt, of ze knappen weer op, en dan kunnen ze terug. Dan worden ze weer in de strijd gegooid. Ze verhaalt van de pijn en de wanhoop van velen van hen, en hoe het haar cynisch maakt. Een patiënt kon het niet meer aan, probeerde zich een kogel door het hoofd te jagen, verprutste dat en overleefde. Schreeuwend werd hij afgevoerd, om hem op te lappen en vervolgens wegens desertie voor het vuurpeloton te zetten.

In Poperinge, op de binnenplaats van het oude stadhuis, midden in de stad, staat de executiepaal. Tenminste vier mannen zijn hier neergeschoten, door hun medestrijders. De jongste van die vier was 17. Hij was twee jaar te jong om wettelijk daar te zijn, men had een oogje toegeknepen. Hij kwam het ziekenhuis in met shellshock, en na een paar dagen rust vond men dat hij wel weer terug naar het front kon. Zelf dacht hij daar anders over, ontsnapte uit de trein, werd na twee dagen gevonden en na een kort proces neergeschoten.

De ultieme consequentie van het geweldsmonopolie van de staat. Je mocht wel dood, maar niet wanneer het jou uitkwam. Of je mocht niet de dood ontkomen, als de vijand het dan niet deed, dan de staat zelf. Inmiddels staan hun namen weer op de monumenten en zijn ze in ere hersteld, maar hun families hebben lang extra geleden: niet alleen een geliefd familielid kwijt, maar ook nog een waar je niet trots op mocht zijn, geen held, maar een lafaard of verrader.

Maar eigenlijk de enigen die zich gedroegen zoals een zinnig mens zou moeten doen.

27 maart 2018

De laatste dag staan er twee binnenbezoeken op de lijst, wat goed uit komt, want het regent.

Ik denk met twee uur weer buiten te staan bij Flanders Fields, maar na ruim drie uur heb ik echt nog niet alles bestudeerd. Het indrukwekkendst zijn hier de getuigenissen, die gebaseerd zijn op dagboekfragmenten en brieven. Van een arts en verpleegsters, van jongens die de kerstverbroedering meemaakten, de pastoor die vertelt over zijn dorp dat mee lijdt, de scheikundige die het gifgas ontwikkelde en de Duitse soldaat die het resultaat voor het eerst zag, een officier die vertelt over een aanval die misliep, een gewonde die een bijzondere vriend verloor. Ze brengen die stenen dichtbij. Dat is wat men hier overal probeert. Het verleden dichtbij te brengen, een gezicht te geven. Men probeert nog steeds onbekenden bekend te maken en soms lukt dat, met voorzichtige opgravingen, de nieuwste technieken en heel veel documentatie.

Luchtfoto’s als de oogst op het land staat helpen loopgraven en bunkers te vinden, de zorgvuldige verslaglegging kan van initialen een naam op een gedenkplaat maken en er een foto bij vinden.

Als laatste het Talbot House in Poperingen. Achter het front. Op weg er naar toe een gedenkteken voor de oorlogspaarden. In Poperingen was een station, een komen en gaan van en naar het front. Soldaten hadden er hun dagen vrij van frontdienst, wat voor alles zorgde wat met zo veel jonge mannen op een plek samenhangt. Om ook voor stichtelijk vermaak te zorgen werd Everyman’s House geopend, gerund door een Padre van de Church of England, Tubby Clayton. Het was er ongedwongen, rangloos, huiselijk en drankvrij. Op zolder een kerk, er achter een tuin, veel boeken, veel thee.

Een goede keus om hier te eindigen. Ook hier veel getuigenissen, een voorbeeld van de concerten die hier veel gegeven werden, handschriften, brieven, en de ruimte nog ongeveer zoals het toen was, zeker op de eerste verdieping en op de zolder. Ik vraag om thee, als toen, en ik krijg een hele pot. In de keuken, want er komt net weer een schoolklas binnen, dan is de keuken rustiger.

De gastvrijheid doet mij denken aan De Flying Angels Clubs, de zeemanshuizen die de Engelsen overal ter wereld runnen.

Daarna naar Lijssenthoek, waar een hospitaal stond. En wie het niet redde ligt daar begraven. Er liggen meer dan acht nationaliteiten, de Duitsers liggen er overal tussen. Ook een groep Chinese arbeiders, veel op dezelfde dag gestorven, in januari 1919, maanden na de wapenstilstand.

Het bezoekerscentrum hier is volledig digitaal. Er is niemand, de parkeerplaats is leeg op mijn auto na, ik vrees niet binnen te kunnen. Maar als ik voor de brede deur sta, zwaait hij open. Binnen weer foto’s, namen, stemmen en verhalen, diavoorstellingen die verschillende aspecten belichten. Bijzondere namen, de jongste van 15 en de oudste van 63 die hier liggen. Het verhaal waarom hier een Amerikaan herbegraven is. Ik dwaal over dit kerkhof, en ik vind F. Germany, en ook een jonge Godwin, die lang voor er een reden was voor een wet met zijn naam hier stierf. Ook hier persoonlijke memento’s: een Mariabeeldje, foto’s, kleine vlaggetjes, een extra gedenksteentje. Prachtige ceders, lege plekken in de rijen van jongens die naar huis werden gehaald. Aan de weg voor iedere dag dat de oorlog duurde, zo breed als het kerkhof is, een stalen paaltje met daarin uitgespaard het aantal doden van die dag. Het verloop van de slag om Ieper is er aan af te lezen.

Een uur later dan gepland vertel ik mijn telefoon dat ik naar huis wil en leidt hij mij keurig naar het noorden. Ik herken nog namen van plekken die ik bezocht, zie rond Ieper monumenten waar ik naast stond, maar dan zit ik op de snelweg. Al rijd ik dwars door de frontstreek, er is vanaf die snelweg niets meer van te zien.

De volgende dag, de woensdag voor Pasen, sluit ik deze bijzondere reis af bij de Mattheus Passion. Wir setzen uns in Traenen nieder.

26 maart 2018

De toren van de kathedraal staat te stralen in de zon deze maandagavond. De nevel die vanmorgen nog om hem heen hing, zit nu in mijn hoofd. Ondanks een dicht museum aan het begin, en een al gesloten museum aan het eind, is mijn lijstje nog niet afgewerkt.

Een regel van de gedicht van Hugo Claus “Dun lied, donkere draad, land als een laken dat zinkt” schoot vanmorgen in mijn hoofd, en vanmiddag vertelde mijn geheugen mij ook waarom. Het gedicht heet West-Vlaanderen en daar rijd ik nu rond Ieper, om de restanten van de Grote Oorlog te bekijken. Vlak land, boerderijen hier, genoeg slagveld. Maar de gevechten vonden vaak plaats rond (de ruines van) kerken, boerderijen, kanaaldijken. De strijd ging heen en weer, tot er geen weer meer mogelijk was. Hier in de buurt van Poelkerken werd er voor het eerst gifgas gebruikt, de soldaten en de nog aanwezige burgers stierven met honderden tegelijk. Naast een Duits oorlogskerkhof staat een paal met daaraan borden die verwijzen naar plekken ver van hier, waar hetzelfde gas gebruikt werd de afgelopen eeuw. Afghanistan, Japan, China, Irak. En de laatste Ghouta, 2013.

Beide kanten gebruikten het gas, pas na deze oorlog vond men dat het voortaan een oorlogsmisdaad zou zijn.

Ik begin de hand van de architecten voor de Britse erevelden te herkennen. Behalve hun stenen onderscheiden ze zich in de dood nog nauwelijks. Bij het Tyn Cot bezoekerscentrum probeert men hen weer een persoonlijkheid te geven. Een meisjesstem spreekt in onberispelijk Engels hun namen en de leeftijd bij overlijden. Haar stem klinkt binnen, in het centrum, waar een foto de naam een gezicht geeft, Maar ook buiten kun je haar horen, op weg van en naar deze begraafplaats, de grootste van zijn soort in Europa. Ook hier veel namen zonder lichamen en lichamen zonder namen. Lijsten en lijsten staan er op de wanden. Ze worden nog regelmatig gevonden, maar na honderd jaar in de bodem, met in het eerste oorlogsjaar identiteitsplaatjes va inferieur materiaal, kan met vaak niet achterhalen wie ze waren. Soms nog wel van welk regiment of welke rang, vanwege knopen, distinctieven.

Bij sommige stenen persoonlijke tekenen, van vierde generatie nabestaanden die een naam in ere houden.

Waarom doe ik dit, het moeizame zoeken van rotonde naar rotonde. Niet een van die soldaten draagt dezelfde achternaam als ik. Het was niet onze oorlog. We waren neutraal en vroegen de vluchtelingen die langs het hek (onder stroom) aan onze zuidgrens wisten te komen geld voor hun onderdek. Vluchtelingen.

Het is moeilijk niet cynisch te worden van al dat zinloze lijden. Op iedere plek staat vaak een uitleg van welke strijd hier gestreden werd, wanneer en waarom deze jonge mannen aan hun eind kwamen. Heel jong soms nog, de jongste was 14 en heeft zich waarschijnlijk uitgeven voor zijn oudere broer. Ook toen al moest je 18 zijn om in dienst te mogen, en 19 om ingezet te worden (anders dan bij ons tot voor kort).

En boven de vijftig hoefde het ook niet meer. De oudste was 68. Zo groot was de wens om mee te vechten voor het vaderland. Naar schatting deden er tussen de 120.000 en 250.000 kindsoldaten mee.

Ze moesten niet, ze waren niet al soldaat toen de oorlog begon, het waren geen willoze slachtoffers die gewoon bevelen opvolgden.

De propaganda, het afschilderen van de vijand, zorgde er voor dat ze graag gingen, dat ze dachten voor eer en vaderland te sterven. Of voor god en vaderland, koning en vaderland. De leugen van Langemark noemt men het nu. Aan Duitse kant gingen er duizenden jongemannen de strijd in aan het begin van de oorlog, ooglens hun commandant zingend va het vaderland. Een vrolijke oorlog. Nu liggen ze op het Studentenkerkhof.

De laatste plek die ik vandaag bezoek is Heuvel 60. De best bewaarde plek oorspronkelijk oorlogslandschap. Niets mooier gemaakt, leeggehaald of afgevlakt. Een kleine kunstmatige heuvel, van materiaal dat vrij kwam bij het aanleggen van de spoorbaan met b rug er vlak naast. Ondertunneld door beide kanten met er naast, aan de andere kant van het spoor, een gigantische krater, de rups genaamd.

En waanzinnige strijd onder de grond, waar mannen de halve wereld voor over reisden om aan bij te dragen. De tunnelbouwers hier kwamen uit Australië.

Ook vandaag weer veel schoolklassen, een groep komt uit de buurt, en zal volgende week weer een dag een bezoek brengen aan de slagvelden. Er is veel werk verzet om dit jubileum luister bij te zetten en zin te geven. Nieuwe bordjes, plekken waar iedereen aan mee heft gewerkt, bomen die de grens van het front aangeven; het betrekken van de kinderen: alles met de bedoeling: dit nooit meer.

In Ghouta en Afrin slaan mensen op de vlucht als ze kunnen, sterven als dat niet kan. Door explosies, door gifgas. In een oorlog die al zeven jaar duurt en al honderdduizenden slachtoffers maakte.

Wanneer gaan we daar voor gedenken?

En hoe?

25 maart 2018

Na twee dagen zon grijpt de lente zijn kansen en zie ik bijna per uur de kleuren in het landschap veranderen, van het winters wit zwart en bruin naar de tere lentekleuren. De bloesems springen overal open.

Het plan is vanavond om 20.00 uur  bij de Menenpoort in Ieper te staan voor the last post. Kan toch niet zo moeilijk zin. Ik rijd vlak langs of achter het front langs, maar het lijkt hier rustiger met getuigen van de strijd. Af en toe een fort, heel af en toe een begraafplaats. Het landschap wordt afwisselender, de huizen beter, met heuze chateaux hier en daar. Ergens staast een zeer neppe menhir, met een toverketel op een rotonde: het stadje is de geboorteplaats van Albert Uderzo, een van de makers van Asterix en Obelix.

Dan kom ik bij Compiegne. Daar, in een luxe treinwagon, tekende Duitsland de overgave. Aan ruim vier jaar slachting kwam een eind op 11 november 1918. Een bekend verhaal, op inderdaad een open plek in een bos. Twee sporen met op de plek waar de wagons stonden twee gigantische platen graniet.

De winnaars schrijven de geschiedenis. Op de ene plaat: Marechal Foch, die hier ook zijn standbeeld heeft. Op de andere: de machthebbers van Duistland. Het enige dat zij kregen was een groot beeld met een dode adelaar. Het verhaal werd ons op school verteld, maar in het museum, waar die wagon staat, hoor ik dat ik maar de helft van het verhaal ken.

In 1940, als Frankrijk de wapenstilstand tekent, een die geen eind, maar juist het begin is van vijf jaar ellende, laat Hitler deze kans niet lopen. De wagon wordt uit zijn museum gehaald, de Fransen mogen keurig tekenen, en dan gaat alles, de wagon, de granieten palen en platen, de kettingen tussen de pilaren en alle monumenten mee naar Berlijn. Alleen Foch blijft staan, op een onttakelde nu echt lege plek in het bos. Aan het eind van de oorlog verbrandt de wagon als Berlijn brandt. Wat er nu staat is er een van een iets latere serie, maar de sigaarpeuk van Foch, die is vast origineel.

Ik probeer rechtstreeks door te rijden naar Ieper, maar kan Arras toch niet weerstaan, en daar in de buurt is de slag om de Somme zo aanwezig, dat er elke paar honderd meter wel iets aan herinnert. Met een benzinetank diep in het rood rijd ik in de buurt van Neuville nog van de gebaande weg af. Ik rijd over landweggetjes en gras naar een verlaten plek, waar een regiment Hooglanders ligt. Hier geen parkeerplaats, maar wel weer een keurig onderhouden plek. De Amerikanen hebben de mooiste plekken, maar de Britten de beste zerken, met het wapen van ieder onderdeel in reliëf aangebracht. Alleen de duiven en de fazanten zijn hier te gast. Nog wat verder het land in kom ik langs een  bos dat ook nu nog te gevaarlijk is om in te lopen. De borden aan het hek waarschuwen voor oude explosieven. Dan een begraafplaats die gebruik maakte van het landschap: een diepe krater werd gevuld met de lichamen van de gevallenen van een paar honderd meer verderop. Een krater die van onderaf  veroorzaakt werd. Het hele front hier werd ondergraven en zo probeerde men elkaar op te blazen, vaak met succes.  De mannen kregen hun naam op een gezamenlijke steen, slechts een soldaat kreeg een eigen graf, met een eigen steen. Zijn naam die van een Britse collega waar ik de afgelopen weken mee samenwerkte. Familie van hem vocht mee, ik zal de foto sturen als ik thuis ben, en horen of het een verwant is.

Dan komt er echt haast, met al het omrijden is er echt nog maar enkele tientallen kilometers benzine. In de dorpjes is de pomp gesloten, een pomp langs de weg vinden de Fransen onzin. Uit een ooghoek zie ik een Centre Commercial met wat een benzinestation lijkt te zijn, en na enig omrijden ook is. In mijn 40 liter tank vul ik 40,5 liter bij, op het nippertje gered.

Ik bied weerstand aan alle groene borden en witte zerken die hier tussen Arras en Ieper werkelijk overal staan. Ieper wacht. Om half zeven parkeer ik voor de deur van het gezellige hotel Ambrosia midden in de stad. Men heeft handige kaarten en tips, helemaal gericht op de oorlogstoerist uit Groot-Brittanie. Alle tijd om de poort te halen, een paar foto’s te maken van een ander familielid van een andere Britse collega. En op tijd om vooraan te staan als de indrukwekkende dagelijkse ceremonie zich afspeelt. Het staat vol met mensen, veel schoolgroepen. Een meisje uit Suffolk is al twee keer iemand van haar naam tegengekomen de afgelopen dagen. Het wordt stil als de vier mannen in uniform hun plaats innemen, het taptoe blazen, gevolgd door het bekende gedicht dat door iedereen aangevuld wordt met ‘we will remember them’. Dan legt een tiental groepen en groepjes een poppiekrans. Vermoedelijk te koop in een van de vele winkeltjes. Nog een kort signaal en het is weer over voor vandaag. De souvenir- en boekwinkeltjes doen goede zaken.

24 maart 2018

Als ik met een stralend zonnetje oost rijdt, over de peage, zie ik aan de horizon de zwarte ruggen van de bossen van de Argonne. De velden van gisteren zijn vandaag ravijnen, steilere heuvels, bossen.

Van de tolweg kom ik vrijwel direct op de Voie Sacre. Anders dan de naam doet vermoeden was het de slagader die de oorlog op gang hield. Een beroemde vechtjas zei eens dat een oorlog niet met strategie of tactiek maar met logistiek gewonnen wordt. , Hier op deze weg werd dat bewezen. Vele duizenden tonnen materiaal per dag, en vele duizenden mannen gingen onafgebroken deze weg over om de slag te voeden. Verdun moest behouden blijven, tot elke prijs. De slag om Verdun duurde in 1916 300 dagen, speelde zich af in een vrij beperkt gebied en liet zeshonderdduizend mannen in het stof bijten, of liever in de klei en de modder. Na de oorlog was er in sommige gebieden zoveel schade, zoveel achtergelaten materiaal, de aanwezigheid van gifgassen, dat het hele gebied onbewoonbaar verklaard werd. Een hard gelach voor de bewoners van de dorpen en dorpjes die geëvacueerd waren voor de grote slag die eind februari 1916 begon. Ze konden nooit meer terug, en hun dorpen, die vaak volledig verwoest waren, weer opbouwen. Bos moest het worden, miljoenen bomen werden gepland, en de rest mocht vrij groeien. Wie er wel mochten blijven waren de 80.000 vermisten, waar nu niemand meer naar zoekt. Ergens staat een gedenkteken dat maant: reiziger, vertel door dat Vaux moest sterven zodat Verdun gered werd, opdat Verdun de wereld kon redden.

Deze dag bezoek ik de bekendste dorpen en slagvelden, afgewisseld met de grote monumenten. In Douemont liggen 130.000 doden in het ossuaria, de Duitsers en de Fransen bij elkaar. Hoewel ik niet een Duitse naam zag. Hier, anders dan op de velden, wel een geboortedatum op de grote stenen die de wanden en plafonds bedekken. Merkel en Hollande stonden hier samen en zeiden: nooit meer deze gruwel. Op de grote begraafplaats voor het enorme gebouw, een hele afdeling met bijna zeshonderd ‘Muzelmannen’ uit Noord Afrika, ook Mort pour La France.

Pax stat er in grote gouden letters boven de ingang. Er is sinds die tijd nog heel wat fout gegaan, deze dag op de autoradio vooral veel aandacht voor de aandacht van een terrorist met IS sympathieën, die een nieuwe held opleverde.

Waar gisten de kraaien boven de velden het beeld bepaalden, zijn op deze zonnige dag de citroenvlinders uitgekomen. Ze dwarrelen overal tussen de bomen. De slagvelden liggen links en rechts naast de weg, tussen het opschot, soms makkelijk herkenbaar, soms moet je goed kijken. Diepe scherpe putten zijn duidelijk de kraters van het hellevuur waar de mannen hier onder terecht kwamen. De vuurrivier noemde een van hen het, en maakte er een schilderij van. Om te weten wat je ziet tussen die bomen, gemarkeerd met roze en blauwe wegwijzertjes en rood/wit lint, ga ik hier en daar een museum in, met uitleg, getuigenissen, foto’s van voor, tijdens en na.

Heet Verdun Memoriaal verlaat ik als ze sluiten gaan, de zon hangt laag boven de heuvels. Eigenwijs als ik ben wil ik toch nog even naar het grote Amerikaanse monument in Montfaucon. En gigantische pilaar staat daar, te hoog om bij de ondergaande zon nog te beklimmen. Nog vele kilomeers zie ik hem, met een helder licht in de figuur op de top. Het ereveld ligt er prachtig bij, met platen, poorten met adelaars en echte marmeren kruisen, voor elke soldaat een. Dan moet ik echt terug, het is al donker, het monument voor een divisie uit Pennsylvania zie ik in een schim voorbij gaan.

Het was een lage dag, en ik heb nog niet de helft van mijn lijstje afgewerkt. Maar genoeg gezien om morgen de reis naar België aan te gaan. Het Westelijk front bekijken, de Flanders Fields, waar de Engelsen liggen.

23 maart 2018

Na 17 dagen strijd in het veelgeplaagde Arnland, vertrek ik om half elf uit Chalons-en-Champagnes met het idee die dag de echte slagvelden te bekijken rond Verdun.

Al jaren is er de wens de eerste Wereldoorlog van dichtbij te bekijken en nu, eind maart 2018, honderd jaar na het begin van de Kaiserslacht, is er een goede tijd voor. Vanwege het werk in Mourmelon-le- Grande, op de rode klei, zit ik er midden tussen, Somme, Marne, Verdun en Reims, allemaal omineuze namen.

De enige info die ik heb is wat namen via het internet, een toeristen flyertje van het toeristenbureau en een tomtom met kuren.

Het is een open, glooiend landschap, gedomineerd door enorme silo’s waar ik doorheen rijd, op deze zonloze, droge koude voorjaarsdag. Ik denk even naar het Marne info centrum te rijden, een half uurtje verderop en dan door te gaan naar Verdun, de snelweg vermijdend. Ik vind het info centrum in een zijstraatje, ze zijn open, maar dicht. Er is waterschade, het centrum is niet toegankelijk. Of ik dinsdag terug kan komen? Dat kan ik niet, maar mag ik dan naar het toilet? Dat mag, en dat was een goede zet, want de dames hebben bedacht dat ik dan gratis toch even naar binnen mag. Geen idee wat er aan de hand was, want ik heb vrijwel de hele tentoonstelling kunnen bekijken, met een indrukwekkende simulatie van een aanval in de loopgraven, veel foto’s en veel kaartjes van frontlinies die nergens heen gingen. Met het kaartje dat ik ook nog krijg zie ik dat er in de buurt veel te zien is. Dat maar eerst dan, hoe ver kan het allemaal zijn.

Ik rijd van dorpje naar dorpje, en links en recht liggen ze, de nationale begraafplaatsen. Soms met een klein monument, soms met een groter, altijd met een infobord met bijzonderheden. Altijd met aantallen van begraven soldaten, apart of in een gezamenlijk graf. Alleen een naam, een rang, een sterfdatum. Hoe oud ze waren vond men niet zo belang. Ze stierven voor Frankrijk.

Per kruis twee namen, een voor, een achter. Of geen kruis maar een steen (van kunststof meestal) met arabische tekst. Leden van de Noord-Afrikaanse bataljons. Op een veld vele honderden. Een Franse vlag op de grote velden, een boek met namen en grafnummers overal aanwezig in de toegangspoort. Af ent toe nog een auto met een bezoeker, meestal ben ik alleen. Opvallend, die afwezigheid van leeftijden. Alleen op een kleiner, wat achteraf begraafplaatsje, waar een aantal families wilden dat hun jongens begraven zouden blijven, nadat de meesten naar huis of grotere begraafplaatsen over werden gebracht, vind ik leeftijden. Voor hun familie was het wel van belang, hoe jong of hoe oud ze waren. Op een enkel graf een foto, later aangebracht. Af en toe een boeket van plastic, heel soms een vlag, als teken dat er nog aan gedacht wordt, aan al die jongens.

Rijen en rijen, meestal loop ik naar de vlag, of naar een monument ergens verderop. Ik neem het mezelf kwalijk dat ik niet langs alle namen ga, maar het zijn er te veel, niet te doen.

De dorpjes zijn stil, overal wel een monument voor de zonen die niet terugkwamen. Een Amerikaans monument op de witte berg, waar de klei ook wit is. Pas op het laatste deden ze mee, maar nog net op tijd om met duizenden per dag te sterven om de vijand van een heuvel af te krijgen. Rondom stilte en zangvogels. De slagvelden van toen zijn nu de graanvelden die de silos vullen waar het brood van wordt gemaakt dat in de bakkerijtjes te koop is. Naar een benzinepomp moet ik zoeken, ik vind er een midden in een dorpje op de stoep, afrekenen in het barretje er naast, met de vage geur van natte hond en een warme kachel. Geen plek om te blijven.

Op het verste stuk van mijn rit, voor ik om keer om weer naar Chalons te rijden plotseling een Duits ereveld. Daar vier doden per kruis, niet wit maar blauwzwart metaal. En daar waar de dode joods was geen kruis maar een steen. Ik tel er acht. Ook daar grote ossuaria, waardoor het niet zo opvalt dat op deze plek op een heuvel, onder oude bomen meer dan 10.000 doden liggen. Meer dan drieduizend kregen geen naam. Ver van huis. Ook allemaal gestorven voor het vaderland, dat te ver weg ligt om veel bezoek van te ontvangen. De heuvels zijn hier steiler, af en toe een bord met een tekst die aangeeft dat hier een bepaald regiment heeft gevochte. Bossen links en rechts waar het front was. Ik kom op een plek waar men de loopgraven, ook weer op een heuvel, sinds 10 jaar zorgvuldig aan het uitgraven is. Het is vandaag droog, maar de loopgraven zijn nat, glad en blubberig. Ook nu, terwijl er weinig mensen lopen. De misère van het dagen in de natte, gladde koude klei te moeten verblijven, terwijl er voortdurend geschoten, verdedigd en aangevallen moet worden, is voelbaar in deze kou. Foto’s laten zien hoe het was. Af en toe vindt men bij het vrijleggen lichamen, soms met een naam, soms alleen met het land van oorsprong. Maanden na het begin van de oorlog, als duidelijk wordt dat deze nergens meer heen gaat, begint men met de aanleg van deze oppervlakkige en ondiepe beschutting tegen vijandelijk vuur. Eerst waren ze Frans, daarna anderhalf jaar Duits, de rest van de oorlog weer Frans. Het ging met honderd meters voor- en achteruit. Ook hier vanuit een observatiepunt alleen rollende velden, kaal en bruin. Nieuw aangelegde bosjes, geen boom is hier hoog of dik. Alleen de foto naast het kijkgat geeft aan waar de vijand lag, 500 meter verderop. Er is zo aan de oppervlakte niets meer van te zien. Als ik er weg rijd, weet ik mij voortdurend binnen of buiten het schootsveld van het grote kanon op die heuvel, naast de Franse vlag.

Omdat een wereldoorlog niet genoeg was, op sommige wegen markers van de Voie de la Liberte 1944, toen de bevrijder dacht vlot naar Berlijn te marcheren. We schrijven hier oorlog over oorlog. Ik eindig ’s avonds om half zeven, op een heuvel met weer een groot monument, er omheen weer geploegde, wachtende velden. Een oudere oorlog dit keer, ook weer voor het vaderland. Bij de molen van Valmy stopte generaal Kellerman de aanval van de Duitsers en Oostenrijkers. De volgende dag werd de republiek uitgeroepen en was de revolutie het feit. Napoleon kon aan zijn carrière beginnen100

Die fanfare van vanochtend, die reclame bleek te zijn voor het festival gewijd aan een heilige dat dit weekend losgaat, was geheel terecht. Op een spiegelglad zeetje togen we, drie duikers en gids Manuel, naar twee duikplekken deze ochtend. En vanmiddag met alleen ikzelf en Manuel, naar wandjes in de buurt. Een overvloed aan vis, drie soorten nudi’s, twee grote frogfishes. Een langouste. Een wolk baby-catfish, over het hol van snake eel heen. Sneek eel probeert de boel schoon te houden, catfish plompen zijn hol vol troep. Electic clams in een grotje. Vijf schildpadden. Goed zicht, verse ananas tussen de duiken door. En we duiken vanaf een prauw, dat is ook niet verkeerd.
Alleen een dingetje: tijdens de tweede duik zag ik luchtbubbels uit mijn extra licht komen. Dan weet je: dit is niet goed en ik kan er niets aan doen nu. Bovenwater de boel open, vier batterijen die ontploft zijn en allemaal vieze troep achterlaten. Waarom, waarom? Omdat ik vorig jaar het advies van de fabrikant opvolgde en de afsluitring heb verwijderd. Lang onder druk staan rekt onnodig uit en verkort de levenstijd. Ja, maar dan moet hij er natuurlijk wel weer in, als je weer gaat duiken. En sowieso moet je voor iedere duik de ringen inspecteren. Ja, dat moet, maar dat deed ik niet. Nu zijn er vier nieuwe batterijen in bestelling en ben ik in de weer gegaan met wattenstaafjes en alcohol om het binnenwerk schoon te maken. Maar goed dat er geen nachtduik in de planning was vandaag.
Maar altijd nog liever een sukkel met ontplofte batterijen dan een slimmerik thuis op de bank.