100 jaar later

 

23 maart 2018

Na 17 dagen strijd in het veelgeplaagde Arnland, vertrek ik om half elf uit Chalons-en-Champagnes met het idee die dag de echte slagvelden te bekijken rond Verdun.

Al jaren is er de wens de eerste Wereldoorlog van dichtbij te bekijken en nu, eind maart 2018, honderd jaar na het begin van de Kaiserslacht, is er een goede tijd voor. Vanwege het werk in Mourmelon-le- Grande, op de rode klei, zit ik er midden tussen, Somme, Marne, Verdun en Reims, allemaal omineuze namen.

De enige info die ik heb is wat namen via het internet, een toeristen flyertje van het toeristenbureau en een tomtom met kuren.

Het is een open, glooiend landschap, gedomineerd door enorme silo’s waar ik doorheen rijd, op deze zonloze, droge koude voorjaarsdag. Ik denk even naar het Marne info centrum te rijden, een half uurtje verderop en dan door te gaan naar Verdun, de snelweg vermijdend. Ik vind het info centrum in een zijstraatje, ze zijn open, maar dicht. Er is waterschade, het centrum is niet toegankelijk. Of ik dinsdag terug kan komen? Dat kan ik niet, maar mag ik dan naar het toilet? Dat mag, en dat was een goede zet, want de dames hebben bedacht dat ik dan gratis toch even naar binnen mag. Geen idee wat er aan de hand was, want ik heb vrijwel de hele tentoonstelling kunnen bekijken, met een indrukwekkende simulatie van een aanval in de loopgraven, veel foto’s en veel kaartjes van frontlinies die nergens heen gingen. Met het kaartje dat ik ook nog krijg zie ik dat er in de buurt veel te zien is. Dat maar eerst dan, hoe ver kan het allemaal zijn.

Ik rijd van dorpje naar dorpje, en links en recht liggen ze, de nationale begraafplaatsen. Soms met een klein monument, soms met een groter, altijd met een infobord met bijzonderheden. Altijd met aantallen van begraven soldaten, apart of in een gezamenlijk graf. Alleen een naam, een rang, een sterfdatum. Hoe oud ze waren vond men niet zo belang. Ze stierven voor Frankrijk.

Per kruis twee namen, een voor, een achter. Of geen kruis maar een steen (van kunststof meestal) met arabische tekst. Leden van de Noord-Afrikaanse bataljons. Op een veld vele honderden. Een Franse vlag op de grote velden, een boek met namen en grafnummers overal aanwezig in de toegangspoort. Af ent toe nog een auto met een bezoeker, meestal ben ik alleen. Opvallend, die afwezigheid van leeftijden. Alleen op een kleiner, wat achteraf begraafplaatsje, waar een aantal families wilden dat hun jongens begraven zouden blijven, nadat de meesten naar huis of grotere begraafplaatsen over werden gebracht, vind ik leeftijden. Voor hun familie was het wel van belang, hoe jong of hoe oud ze waren. Op een enkel graf een foto, later aangebracht. Af en toe een boeket van plastic, heel soms een vlag, als teken dat er nog aan gedacht wordt, aan al die jongens.

Rijen en rijen, meestal loop ik naar de vlag, of naar een monument ergens verderop. Ik neem het mezelf kwalijk dat ik niet langs alle namen ga, maar het zijn er te veel, niet te doen.

De dorpjes zijn stil, overal wel een monument voor de zonen die niet terugkwamen. Een Amerikaans monument op de witte berg, waar de klei ook wit is. Pas op het laatste deden ze mee, maar nog net op tijd om met duizenden per dag te sterven om de vijand van een heuvel af te krijgen. Rondom stilte en zangvogels. De slagvelden van toen zijn nu de graanvelden die de silos vullen waar het brood van wordt gemaakt dat in de bakkerijtjes te koop is. Naar een benzinepomp moet ik zoeken, ik vind er een midden in een dorpje op de stoep, afrekenen in het barretje er naast, met de vage geur van natte hond en een warme kachel. Geen plek om te blijven.

Op het verste stuk van mijn rit, voor ik om keer om weer naar Chalons te rijden plotseling een Duits ereveld. Daar vier doden per kruis, niet wit maar blauwzwart metaal. En daar waar de dode joods was geen kruis maar een steen. Ik tel er acht. Ook daar grote ossuaria, waardoor het niet zo opvalt dat op deze plek op een heuvel, onder oude bomen meer dan 10.000 doden liggen. Meer dan drieduizend kregen geen naam. Ver van huis. Ook allemaal gestorven voor het vaderland, dat te ver weg ligt om veel bezoek van te ontvangen. De heuvels zijn hier steiler, af en toe een bord met een tekst die aangeeft dat hier een bepaald regiment heeft gevochte. Bossen links en rechts waar het front was. Ik kom op een plek waar men de loopgraven, ook weer op een heuvel, sinds 10 jaar zorgvuldig aan het uitgraven is. Het is vandaag droog, maar de loopgraven zijn nat, glad en blubberig. Ook nu, terwijl er weinig mensen lopen. De misère van het dagen in de natte, gladde koude klei te moeten verblijven, terwijl er voortdurend geschoten, verdedigd en aangevallen moet worden, is voelbaar in deze kou. Foto’s laten zien hoe het was. Af en toe vindt men bij het vrijleggen lichamen, soms met een naam, soms alleen met het land van oorsprong. Maanden na het begin van de oorlog, als duidelijk wordt dat deze nergens meer heen gaat, begint men met de aanleg van deze oppervlakkige en ondiepe beschutting tegen vijandelijk vuur. Eerst waren ze Frans, daarna anderhalf jaar Duits, de rest van de oorlog weer Frans. Het ging met honderd meters voor- en achteruit. Ook hier vanuit een observatiepunt alleen rollende velden, kaal en bruin. Nieuw aangelegde bosjes, geen boom is hier hoog of dik. Alleen de foto naast het kijkgat geeft aan waar de vijand lag, 500 meter verderop. Er is zo aan de oppervlakte niets meer van te zien. Als ik er weg rijd, weet ik mij voortdurend binnen of buiten het schootsveld van het grote kanon op die heuvel, naast de Franse vlag.

Omdat een wereldoorlog niet genoeg was, op sommige wegen markers van de Voie de la Liberte 1944, toen de bevrijder dacht vlot naar Berlijn te marcheren. We schrijven hier oorlog over oorlog. Ik eindig ’s avonds om half zeven, op een heuvel met weer een groot monument, er omheen weer geploegde, wachtende velden. Een oudere oorlog dit keer, ook weer voor het vaderland. Bij de molen van Valmy stopte generaal Kellerman de aanval van de Duitsers en Oostenrijkers. De volgende dag werd de republiek uitgeroepen en was de revolutie het feit. Napoleon kon aan zijn carrière beginnen100

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s