Denk niet dat hier, omdat er politieke onrust en onzekerheid heerst, het leven stilligt, oplettend lezertje. Dat gaat volle kracht door met van allerlei leuks en interessant voor de Tunesiër hier. Zoals altijd. Oktober is festival maand. In Carthago een hele serie concerten met musici uit alle hoekn van de werele. Ook Nederland droeg bij, en Trio Charenton trad gisteravond op in de tot evenementzaal omgebouwde kerk. Daar zit je dan in Tunesië, met je lerares Aravbisch, in een Franse kerk  als Hollandse te beluisteren nar Nederlanders die Duitse, Tsjechische en Italiaanse muziek ten gehore brengen. Op een plek die bol staat van de geschiedenis, waar Phoeniciers, Romeinen, Byzantijen en alles daarna langskwam. Het was een mooi concert met een gemengd publiek. Veel meer jongeren dan je bij ons ziet bij dergelijke concerten. De kleding was divers en losjes, van spijkerbroek tot avondjurk. Vooraf nog even thee gedronken bij het kleine tentje op de binnenplaats. Stoelen waren er niet meer, die stonden allemaal binnen te wachten op het publiek. Een mooie avond na een lange dag. Eens kijken wat er hier nog meer in de aanbieding is.

Vandaag mijn makkelijkste schoenen aangetrokken en uren gelopen. Druk op straat met de Eid in aantocht. Hier en daar ook mensen met kleine bossen hooi voor het schaap thuis.

In de Medina wat aankopen gedaan en op de terugweg een afslag gemist. Daardoor in de vis en vlees soek uitgekomen: vissen in soorten maten en kleuren, op het ijs hier en daar een rode peper of gele citroen voor het effect. Echte octopussen en reuzengarnalen. Ook al is het crisis en hebben mensen minder geld, gegeten moet er toch worden. Een karretje rijdt voorbij met koeienpoten en -staarten. Er staat ergens een bak met geitenkoppen. Hier weten de kinderen nog waar het vlees vandaan komt: van die schapen die nu te koop staan op de markt. Steeds als ik hier loop vraag ik me af hoe al deze mensen het redden. Er is zo veel aanbod, zo veel van het zelfde. Wie gaat dit allemaal afnemen? De straat voor de toeristen is nu helemaal rustig, weinig omzet in knuffelkamelen en minidrums. Nu het najaar is aangekomen ook overal verkopers van wierook in soorten. Twee, drie naast elkaar op straat, komfoortje erbij zodat je kunt ruiken of het je geur is, alles puur natuur. Op de terugweg weer geen taxi kunnen vinden. Het systeem is hier dermate chaotisch dat het niet uitmaakt hoe lang je staat te wachten, wie het eerst zijn hand op steekt heeft de schaarse lege taxi.

Terwijl we staan te wachten een wolkbreuk en de auto’s verdwijnen als sneeuw voor de zon en iedere voetganger staat ergens onder een boom of onder een paraplu. Ik sta onder mijn aankoop en besluit  het hele stuk dan maar terug te lopen. Laatste halfuur op karakter. De mannen die op straat paraplu’s verkopen hebben duidelijk omzet nu. En als bonus zie ik op de terugweg wat dat grote gebouw is met al dat scheermesdraad en die bewaking eromheen. De bewaakte radiostudio verderop herkende ik op de heenweg, maar de synagoge had ik de eerste keer gemist. De koepel gloeit in de ondergaande zon, hoog boven het prikkeldraad.

Ze zijn er weer, oplettend lezertje, de schapen in de stad. Eind van de week is het Eid. Al een paar weken zie je nu, onderweg en in de buitenwijken, de schapen opduiken. Mensen kopen zo’n beest en zorgen er een tijdje heel goed voor. Dus hier en daar grazen ze in de bermen. Hier en daar zie je in buitenwijken de stro en hooi balen. Volgen mijn lerares zul je straks, buiten het feit dat er schapen geslacht worden, ook stalletjes zien die voor een paar dinar de kop en en de vier poten voor je roosteren. Ik veheug me er al op. Zag ook een markt waar die schapen weden verhandeld, heel grote beesten, viel me op, groter dan die bij ons, en die staart nog naturulijk he.

Er zijn ook de gebruikelijke problemen door al die schapen. Vanuit Roemenie werden er geimporteerd, maar daar schijnen wat ziektes met opgemdoemd te zijn. Dus koop uw schaap bij Jaap, en niet bij Leen de Roemeen.

Het is, ik schreef het vorig jaar al, zoiets als kerst bij ons. Je viert het met familie, met alle frustraties van dien. Ondertussen is bij het grote winkelcentrum in La Marsa, waar veel expats wonen, ook de kerstversiering al een tijdje aanwezig.

Vorig jaar zat ik tijdens Eid in de woestijn, voor buitenlanders is het dan net zo spannend op straat als bij ons met alles dicht. Dat zal me dit jaar niet lukken vrees ik, maar zaterdag is er weer een tripje in het vooruitzicht. Eens kijken hoeveel schapen ik dan nog tegenkom.

Het gaat zo, oplettend lezertje, je wordt gebeld met de mededeling: “Er is hier iemand die gewerkt heeft voor mensenrechten in het verleden hier, kom langs om te praten.” Dan volgt een avond met bekenden en onbekenden en komt alles voorbij, onder het genot van een eenvoudige maaltijd. Ernstig en minder ernstig. Met vijf mensen aan tafel waren er 7 nationaliteiten vertegenwoordigd, spraken we Frans, Engels, Duits, af en toe wat Tunesisch Arabisch en maakte ik Nederlandse opmerkingen tegen de kat.

Jaren werkten ze hier, eind vorige eeuw, tot het niet meer ging, anonimiteit niet meer gewaarborgd werd en het werk onmogelijk. Daarna konden ze er ook niet meer in hier, maar hielden wel een Who is Who bij van Tunesiers in de politiek. Nu zijn ze terug, bekenden treffen en vrienden opzoeken. Velen die toen in de oppositie waren en dus te maken hadden met gebrek aan mensenrechten, zitten nu in of dicht bij de macht en zijn niet meer zo makkelijk te spreken. Ook aanwezig deze avond, maar niet bij ons gesprek: iemand die hoge ambtenaar was onder het oude regime, en nu nog steeds werkt natuurlijk, als ambtenaar. Van hem de andere kant van het verhaal.

Vergelijkingen worden getrokken tussen Tunesie en de buurlanden, met of zonder revolutie. De verwachting is dat het hier, vanwege de betere opleiding en meer westerse blik, beter zal gaan, maar zeker is niemand daar van. Geweld past niet bij het karakter van de Tunesiers, hier geen opgewonden standjes die ogenblikkelijk op de vuist gaan als er ruzie is. Door de gewone man dan, er is onder iedere dictatuur sprake van machtsmisbruik, dat was hier ook het geval en gaat nog wel even door zolang er geen grote schoonmaak is geweest.

Iedere keer dat een demonstratie hier uitloopt op schermutselingen of erger, zoals vorige week, is de verbazing groot. Ook gisteren gingen wat groepen met elkaar op de vuist, degenen aan de macht en degenen die vinden dat het niet snel genoeg gaat. Die worden nu voor een deel uitgemaakt voor de resten van het oude regime, voor anti-revolutionairen.

Men wil een sterke leider, sommigen zien maar een man die geschikt is om de klus in een zakenkabinet te klaren, te zorgen voor een goede wetgeving en het aanpakken van de meest acute problemen op economisch en ander gebied. Wie er nu zitten vindt men onvoldoende geschoold en ervaren. Het is een treurige conclusie en Tunesie is daarin zeker niet alleen.

De heersers die hier waren hadden allemaal een goede periode in het begin. Bourguiba werd afgezet en verbannen, maar heeft in elke stad en voorstad zijn eigen Avenue, meestal de belangrijkste straat van de stad. Zijn afbeelding is nog overal te vinden. Ben Ali is nu overal geschrapt, de gigantische corruptie van hem en zijn (schoon)familie zijn nog vers, de documentaires op tv van grenzeloze rijkdom en luxe, op kosten van het volk, worden nog uitgezonden en doen nog verbazen.

Laten we hopen dat het over vijf jaar nog zo is en men niet uit pure ellende terugverlangt naar die tijd, zoals sommigen nu al doen. Laten we hopen dat de rede overwint, de menserechten, de vrouwenrechten, gewaarborgd zijn. Laten we hopen dat het hier lukt een vrije en veilige samenleving op te bouwen.

Geen tijd te verliezen.

Vandaag het einde van het mandaat van de huidige regering, het wordt nu gevierd door de aanhangers als een verjaardag, maar de dag is nog jong.

De landen in het Midden-Oosten zijn dubbel en soms driedubbel getroffen. De wereldeconomie heeft zijn weerslag en leidde vaak direct of indirect tot de revoluties en opstanden die hier spelen. De wereldeconomie leidt tot afnemend of veranderend toerisme. De revolutie en het geweld en onzekerheid daarna zorgde ervoor dat veel toeristen een andere bestemming zoeken, een bestemming die niet regelmatig in het nieuws opduikt. Welicht niet veiliger, maar het voelt in ieder geval wel zo. Wie zijn reis naar Tunesie of andere Midden-Oosten landen afzegt uit veiligheidsoverwegingen en vervolgens in pakweg New York blijft, is waarschijnlijk niet veiliger dan hier. Maar het resulaat is voor hele gebieden desastreus. De stalletjes bij een van de grootste toeristen plekken hier staan voor een deel leeg, de rest is vaak dicht. Slechts een enkele is nog open, ruim voldoende voor de bussen die hier af en toe nog verschijnen, gevuld met toeristen van de witte schepen in de haven. Al die kleine krabbelaars die het al niet makkelijk hadden, hebben het nu nog moelijker. Want we mogen graag roepen dat we hun pogingen een vrije samenleving op te bouwen ondersteunen, op vakantie gaan naar zo’n land en de economie daarmee ondersteunen, dat is dan net weer te veel solidariteit.

Oorlog, droogte, ziekte, dood en verderf. Weinig middelen om het op te lossen, oplettend lezertje, eeuwen geleden, dus wat moet je? Je probeert de goden milder te stemmen in een poging je gezin, je stad te sparen. Je offert het oudste kind. Dat deden de Puniciers. De geleerden zijn het er niet over eens of dat bij uitzondering of als regel gebeurde, hangt er een beetje vanaf welke propagandamachine je aanhing. Maar feit is dat een van de weinige plaatsen van Carthago die niet vernietigd is door de Romeinen een plek is waar kinderen werden geofferd. Uit ontzag voor de goden van anderen, want die Romeinen waren rare jongens, maar andermans geloof, daar bleven ze af of ze namen het over. Vanmiddag rondgekeken op die plek, met ruim twee eeuwenoude stenen, waarin of waaronder de urnen. Op die stenen soms een afbeelding die sterk aan Ankh deed denken, het liep natuuurlijk ook allemaal in elkaar over en Puniciers waren een mengvolkje.

Gelukkig dit keer foto’s kunnen nemen, dus de hele dag nieuwe plekken om te zien, en eerdere om de foto’s. De Punische haven met in het midden het admiraalseiland. Zo’n 220 schepen konden er onderdak op het droge en buiten zicht van vriend of vijand  ondergebracht worden. Waar eens die imposante oorlogsvloot lag, de basis van het uitgebreide rijk, stonden nu jongens en mannen te vissen. De bewaker van het geheel was blij iemand  te zien, ik kon daar geen kaartje kopen, maar om mij nu twee kilometer heen en weer te sturen, dat was nu ook weer zoiets. Bij de volgende plek, die van die kinderoffers, lukte het wel. Ook gezien deze middag: een paleochristelijk museum, met de restanten van een basiliek, gebouwd  op eerdere heiligdommen.

Zo is het hier overal. De Puniciers als eerste beschaving van enige omvang, maar met de grond gelijk gemaakt, daarop de Romeinse resten, door de vandalen aangetast, door de Byzantijnen vervangen en uiteindelijk door de Arabisce beschaving overgenomen. Veel van de bouwwerken hier werden stukje bij beetje gebruikt voor nieuwe bouwsels in de omgeving. In de Medina van Tunis regelmatig Romeinse pilaren in de muren, onder poorten, op hoeken van gebouwen.

De Baden blijven indrukwekkend, en dan sta je alleen nog maar in de stookruimte; de twee lagen daarboven, met al die verschillende thermen, baden, gymnasia en zwembaden, voor mannen en vrouwen ieder een gelijk deel, kun je je met moeite voorstellen. Slechts een paar pilaren zijn er weer neergezet om eeen idee van hoogte te geven.

Maar wie er even de tijd voor neemt, daar of bij de Romeinse villas, de theaters of de cisternen, wie de getallen even op zich laat inwerken, van die 130 km aquaduct bijvoorbeeld, wie even goed kijkt hoe al die gewelven gemetseld en gestapeld zijn, wie te voet van de ene naar de andere plekt sjouwt, die krijgt een omvang van de grootte van deze plaats. Als laatste bebouwingslaag de huidige, of die van honderd jaar teurg.De Franse Basiliek, het Presidentieel paleis, de nieuwe prachtmoskee, ze staan op en naast plekken waar ongetwijfeld nog veel te vinden is. Voor latere generaties.

Vandaag een toer Medina met lokale gids, oplettend lezertje. Leuk, omdat je dan toegang krijgt tot anders dichte huizen. Helaas niet de werkplaatsen van   het plan, er verandert hier altijd wel iets. Maar heel relaxed en interessant. Mooie plaatjes ook weer, iemand vroeg me wat ik me al die foto’s ga doen. Niets, die zijn mijn behang. Als ik over een paar jaar geen idee meer heb wat ik zoal deed in mijn leven zullen ze me helpen herinneren. Terug tot 2003, van voor die tijd heb ik geen digitale foto’s. We liepen, luisterden en lunchten in een klein tentje ergens in een overdekt straatje. Tentje van niks, met heerlijk vers geroosterd vlees, eenvoudig en goed. We liepen nog wat meer en dronken iets ergens op een dak met uizicht over de hele Medina. Het gezelschap was gemengd, een Tunesische van buiten de stad, een Engels, een franse, twee jonge Tunesiër van hier, een Canadees, een Sengealese Britse. Voertaal Frans met Engels als tweede. Veel geleerd over de bouw en inrichting van de grote huizen in de Medina. Maar het aller-leukste was toch dat concert, en al die jonge lui dat ik aan het eind van de middag bijwoonde. Traditionele lokale muziek, met zang, trommels en strijkinstrumenten. Meezingend, meeklappend en buikdansend, jongens en meiden, in de gangpaden van de zaal. De vrolijke levende kant van Tunesië.

Bij thuiskomst een persbericht van de vrouwenclub, waarin ze Ghannouchi, leider van Ennahda, beschuldigen van medeplichtigheid aan de dood van een oppositie leider enkele dagen terug. Morgen een demo en voor woensdag, de 23ste, einde van het mandaat van de  huidige regering, een heel grote aangekondigd. Iedereen die ik spreek, binnen- en buitenlander, verwacht dat er dan geweld zal zijn. Als de tekst van het persbericht als maat kan worden genomen, zitten ze er vrees ik niet ver naast.

Waren de demo’s in Tunis de afgelopen dagen redelijk vredig en geweldloos, niet overal gaat het goed. Enkele dagen geleden werd het heiligdom van een vrouwelijke heilige in de brand gestoken, midden in de nacht. Ergens aan de rand van de stad. Daar woonden ook vier vrouwen, in dat heiligdom, dus zonder risico is zo’n actie niet. Wie het gedaan heeft? Joost mag het weten. Sommigen die ik spreek zien in al dit soort gewelddadige acties de hand van de macht, die chaos wil scheppen om te heersen.

In Tataouine, de grote stad in het zuiden, de poort naar de Sahara, had minder geluk. Ook daar een demo, maar een grote. Secularisten tegen Islamisten dit keer, in smalle straten, met honderden mannen op de been. Uiteindelijk is er een official van een seculier groepering aangevallen, naar het zich laat aanzien, die het niet heeft overleefd. Volgens een woordvoerder van Nida Tunis slachtoffer van de eerde politieke moord sinds de revolutie. Onduidelijk of dat inderdaad zo is, maar het doet de situatie geen goed. Een week voor de datum 23 oktober, die hier als een zwaard van Damocles boven alles hangt, geen goed teken. Wij kregen dus weer het gebruikelijke donderdag mailtje met de raad toch vooral niet zinloos rond te dwalen. Dus ik ben thuis vandaag, veel leeswerk inhalen, blogjes schrijven en mails beantwoorden. En het nieuws in de gaten houden natuurlijk, je weet maar nooit wat er weer gebeurt hier.

Tijdens een verloren uurtje, toen ik toch in de buurt was, de dierentuin hier bezocht. Minder om de dieren, want die zijn overal het zelfde, gekeken naar hoe die tuin is vormgeven en wie er zoal op bezoek komen. Om de prijs hoef je het niet te laten, voor veertig cent ben je als volwassene binnen, kinderen een kwartje. De tuin is overvloedig groen, met prachtige bomen en struiken. De kooien voor de dieren zo’n beetje als bij ons vroeger, wat aan de kleine kant voor huidige inzichten. De leeuwen en de tijgers, de beren en de apen, en vrij veel zwijnen. Het nijlpaard wentelde rondjes om zijn as in het bad, de apen zaten te vlooien op de rots, de leeuw en de panter bakten in het zonnetje. Af en toe een kleine stalletjes met speelgoed en souvenirs voor de kinderen. Van alles liep er rond op dit uur. Jongelui die hier elkaar ontmoeten of nog wat huiswerk maken in de buitenlucht en groene omgeving. Jonge paren hand in hand, gezinnen met kinderen, jongetjes op papa’s nek, een pakje beestenvoer in de hand. Een meisje met de smartphone van haar moeder knipt de kameel. Het mooie ronde bad van de zeeleeuwen is leeg, gen leeuw of water te zien.

Veel vijvers met eenden en ganzen en zwanen. Een uurtje is genoeg om het allemaal te zien, als je tenminste geen studie wilt maken ieder parkiet of pony die rondloopt. Maar als park zeer geslaagd in deze stad die weinig groen heeft. En na zo’n middag kijken is het nergens zo lekker een slaapje doen dan op de schouder van pappa.

Gisteren wezen kijken of het wat werd, oplettend lezertje, met de vrouwendemo. Het is verstandig zoiets eerst even van een flinke afstand gade te slaan, zaken kunnen hier flink uit de gehand lopen. Maar bij deze demo zou een kennis aanwezig zijn. Ruim van te voren een plek gezocht waar ik op afstand kon bekijken wat zich zou ontvouwen. De autoriteiten waren er niet gerust op, er stonden drie lege stadsbussen op het plein, waarmee agenten aangevoerd waren. Er was al een kleine demo bezig, er zaten wat mensen op straat om een oversteekplaats te blokkeren. Meer dan twintig kunnen het er niet geweest zijn. Op een kluitje bij elkaar, drie spandoeken en een spreekkoortje. Daaromheen, dicht er op, een dubbele haag zwarte uniformen. In een wat ruimere kring nieuwsgierige omstanders. Veel fat echt niet om het lijf, het duurde een uurtje. Halverwege kwam de groep vrouwen het plein op. Zij lieten zich braaf naar een hoek sturen waar ze het verkeer minder last bezorgden. Ze vonden het een symbolische daad daar te staan. Met de vrouwen zit het hier namelijk zo: onder de omwenteling van Bougruiba werd er een statuut opgesteld waarin vrouwen rechten kregen, die hen wettelijk redelijk gelijk brachten met mannen. Niet helemaal, maar het kon er mee door. In die tijd werd er ook een vrouwenorganisatie opgericht, die aanvankelijk ten strijde trok en uitgroeide to een flinke organisatie. Maar inmiddels zitten ze al zo lang en zo dicht bij de macht, dat ze een instituut op enig zijn geworden. Langzamerhand probeert men nu die organisatie nieuw en vers leven in te blazen, van buitenaf, om er voor te zorgen dat die vrouwenrechten blijven. Zeker is dat met de huidige regering niet. De organisatie heeft bureaus in hoeken en gaten van het land, medewerkers hebben transport met chauffeur. Nu was men eindelijk zo ver dat er een conferentie zou worden gehouden, om over de situatie van vrouwen in Tunesië te praten. Kaarten bemachtigen was niet eenvoudig, maar het lukte velen. Te velen blijkbaar, want de conferentie werd verboden. Daar stonden de vrouwen tegen te demonstreren met hun bordjes en hun spreekkoren. Af en toe sloten zich spontaan voorbijgaande vrouwen aan, en zelfs hier een daar een man. Toeristen groepen die van een boot geschud waren liepen langs, en af en toe stak een toeriste de duim omhoog. Veel vrouwen werden geïnterviewd door de aanwezige pers, die twee dagen daarvoor zelf had moeten staken om hun rechten te waarborgen. Het merendeel van de vrouwen was vijfitg of ouder, zij hebben in hun jeugd nog meegemaakt hoe het is als je niet gelijk behandeld wordt, de hele omwenteling bewust ervaren en een vrij en goed bestaan opgebouwd vaak, na hun universitaire opleiding. Ze zien er uit als u en ik. Maar ook vouwen met hoofddoekjes sloten zich aan, zij raken ook steeds meer bewust van de risico’s. Madame tout-le–monde was zelfs aanwezig, de Ingrid van Tunesië zeg maar, in tradiotionele zwarte jurk met hoofddoek.. De interviews zullen hopelijk hun werk doen, een steentje is in de vijver gegooid.